Ağız Fonksiyon Bozukluğu (Oral Disfonksiyon) Nedir? Belirtileri, Nedenleri
ve Tedavi Yöntemleri
Ağız Fonksiyon Bozukluğu, nefes alma, konuşma, çiğneme ve
yutma gibi temel yaşam fonksiyonlarını etkileyebilen önemli bir sağlık
sorunudur. Oral disfonksiyon olarak da bilinen bu durum; dil, dudak, çene ve yüz
kaslarının koordinasyonunda yaşanan problemler nedeniyle ortaya çıkabilir ve
hem çocuklarda hem de yetişkinlerde görülebilir. Beslenme güçlüklerinden uyku
problemlerine, konuşma bozukluklarından ağız solunumuna kadar birçok belirtiyle
kendini gösterebilen ağız fonksiyon bozukluğu, erken fark edildiğinde
multidisipliner yaklaşımlarla başarılı şekilde yönetilebilir. Bu yazıda oral
disfonksiyonun belirtilerini, nedenlerini, günlük yaşam üzerindeki etkilerini
ve güncel tedavi yöntemlerini detaylı olarak ele alacağız.
Ağız Fonksiyon Bozukluğu (Oral Disfonksiyon) Hakkında Bilmeniz Gereken Her
Şey ve Bunun Nefes Alma, Konuşma, Çiğneme, Yutma ve Daha Fazlasını Nasıl
Etkilediği
Çeviren: Zeynep Erdem
Nefes almayı, çiğnemeyi, yutmayı ve konuşmayı hafife almak
kolaydır. Ancak bir şeyler "ters gittiğinde" ağız fonksiyonunun
hayatımız için ne kadar önemli olduğunu fark etmeye başlarız. Orofasial
kaslarınız, çene kemikleriniz ve dişleriniz şaşırtıcı bir kuvvet ve tekrarlayan
hareketle etkileşime girer. Bu nedenle, oral disfonksiyon olarak da bilinen yüz
ve ağızdaki anormal hareket kalıpları, sindirim, uyku ve konuşma gibi önemli
işlevleri bozabilir.
Oral Disfonksiyon Nedir?
Oral disfonksiyon terimi, yüzün ve ağzın normal ve sağlıklı
işlevini bozan çok çeşitli durumları kapsar. Oral disfonksiyonunuz varsa
çenenizi, dudaklarınızı, yanaklarınızı veya dilinizi hareket ettirmekte zorluk
yaşayabilirsiniz. Orofasial miyofonksiyonel bozukluklar (OMD), yeni
doğanlardan yaşlılara kadar her yaştan insanı çeşitli nedenlerle etkileyebilir.
Temel neden ne olursa olsun, orofasial bozukluklar yüz ve ağız kaslarının
işlevine müdahale eder. Bu durum, fiziksel ve zihinsel sağlığınız üzerinde
felaket etkiler yaratabilir.
Oral Disfonksiyonun Belirti ve Semptomları
Oral disfonksiyon veya orofasial miyofonksiyonel bozukluğu
olan kişiler genellikle burunlarından nefes almada, yutmada, konuşmada ve
çiğnemede sorun yaşarlar. Oral disfonksiyon, beslenme bozuklukları, konuşma
bozuklukları ve hava yolu tıkanıklığı ile yakından iç içedir. Dikkat
edebileceğiniz birçok oral disfonksiyon belirti ve semptomu vardır.
Beslenme Sorunları
Sağlıklı sindirim, verimli çiğneme ve yutmayı gerektirir. Bu
da yüz, ağız ve boğazdaki kaslar arasında kusursuz bir koordinasyona bağlıdır.
Birçok ebeveyn, bebeklik döneminde emzirme zorlukları veya yemek saatlerinde
beslenme sorunları nedeniyle çocuklarında oral disfonksiyon belirtilerini fark
etmeye başlar.
Normal Olan Ne, Olmayan Ne?
Bebeklerin başlangıçta yeni yiyecekleri reddetmesi doğaldır.
Katı yiyeceklerle karşılaştıkça yeni dokuları, renkleri ve tatları keşfederken
bebeklerin etrafı dağıtması normal ve sağlıklıdır. Bu durum genellikle zamanla
düzelir, ancak yiyeceklerden kaçınma ve beslenme sorunları devam eder ve
çocuğunuzun gelişimini engellemeye başlarsa, altında yatan daha büyük bir sorun
olabilir.
Konuşma Sorunları
Dudak, ağız, dil ve çene kaslarınızı kontrol etmekte
zorlanmanız konuşma sorunlarına yol açabilir. Dizartri, yüz ve ağız kaslarının
zayıflığı veya koordinasyon zorluklarıyla ilgili bir konuşma bozukluğu türüdür.
Ebeveynler, çocukları konuşmayı öğrenmeye başladıkça onlarda konuşma apraksisi
(veya sözel apraksi) belirtilerini sıklıkla fark ederler. Bu, konuşmada zorluk,
fonemlerin zayıf telaffuzu veya ne söylemek istediklerini sürekli olarak
söylemekte zorlanma olarak ortaya çıkar. Yetişkinlerde konuşma apraksisi inme,
bir sağlık durumu veya kafa travması gibi fiziksel bir yaralanma nedeniyle
ortaya çıkabilir.
Uyku Sorunları
Dil ve miyofonksiyonel terapist Sharon Moore, Sleep Wrecked
Kids: Helping Parents Raise Happy, Healthy Kids, One Sleep at a Time (Uykusu
Mahvolmuş Çocuklar: Ebeveynlerin Mutlu, Sağlıklı Çocuklar Yetiştirmesine
Yardımcı Olmak, Her Seferinde Bir Uyku) adlı kitabında, hava yolu sorunlarının
ve uyku bozukluklarının çocukların refahını ve fiziksel, zihinsel, duygusal ve
sosyal gelişimini nasıl olumsuz etkilediğini göstermektedir.
Davranışsal ve öğrenme güçlükleri genellikle DEHB veya
hiperaktivite olarak yanlış teşhis edilir. Çoğu durumda, temel neden, hava yolu
fonksiyonunu etkileyen ve uyku bozukluklu solunuma neden olan bir oral
disfonksiyondur. Bu, stres hormonu kortizolü artırarak çocukların gece boyunca
uyumasını ve gün sonunda sakinleşmesini zorlaştırır.
Kalabalık bir hava yolundan kaynaklanan oral disfonksiyon,
uyku bozukluklu solunuma yol açabilir. Aslında, Down Sendromlu çocukların
yaklaşık yarısının bir tür Obstrüktif Uyku Apnesi (OSA) yaşadığı tahmin
edilmektedir. Bunun nedeni, Down Sendromlu bebeklerin genellikle dar bir üst
çene ile doğması ve bu da dilleri için yeterli yer olmamasıdır. Ayrıca, Down
Sendromlu çocukların dil bağı gibi bir oral kısıtlamaya sahip olma olasılığı
daha yüksektir.
Uyku ve Davranış
Uyku, gelişim ve sağlık için hayati öneme sahiptir, ancak
birçok ebeveyn, uykusuz ve oksijensiz kalan çocukları için doğru türde yardım
bulmakta çok zorlanmaktadır. Bu nedenle, önde gelen birçok sağlık uzmanı,
davranış sorunları, öğrenme güçlükleri, saldırganlık veya hiperaktivite yaşayan
çocukların ebeveynlerine, altta yatan bir hava yolu veya uyku bozukluğu olup
olmadığını öğrenmek için tam bir uyku çalışması (sleep study) yaptırmalarını
önermektedir.
Oral Disfonksiyon Belirti ve Semptomları
Oral disfonksiyonun belirti ve semptomları birçok kategoriye
ayrılabilir:
- Emme ve Yutma
- Beslenme ve Çiğneme
- Dişler, Çene ve Dil
- Konuşma ve İletişim
- Hava Yolu, Uyku ve Nefes Alma
1. Emme ve Yutma:
Emzirme zorlukları (emme ve/veya emme-yutma düzenindeki
sorunlar nedeniyle)
Biberondan emmede zorluk
Aşırı salya akıtma, özellikle 2 yaşından sonra
Yiyecek veya içecekleri yutmada zorluk
Sıvıları kamışla emmede zorluk
Alıştırma bardağı veya açık bardak kullanma gibi gelişimsel
kilometre taşlarında gecikmeler
3 yaşından sonra parmak emme/parmak çiğneme alışkanlıkları
Yutkunmak için dudakları kapamada zorluk
2. Beslenme ve Çiğneme:
Çocuklar büyüdüğünde bile yemeğin aşırı derecede zor ve
dağınık olması
Yumuşak, kolay çiğnenen yiyecekleri tercih etme
Çok yavaş veya verimsiz çiğneme
Yemek yemeyi reddetme veya yemek saatlerinde aşırı ağlama
Düşük yiyecek alımı nedeniyle yavaş kilo alma
Et gibi çiğnenebilir yiyeceklerden kaçınma
Taze sebze veya meyve gibi sert yiyeceklerden kaçınma
Yemek yerken yiyeceğin ağızdan düşmesi
Yemek yedikten sonra ağızda veya dişlerde yiyecek kalması
Yemek saatlerinde kusma, öğürme, boğulma ve öksürme
3. Dişler, Çene ve Dil:
Çapraşık dişler (maloklüzyon)
Diş çürüğü (kavite)
Çene hizalama bozukluğu (üst çene önde/geride, alt çene
önde/geride veya çapraz kapanış)
Dil bağı, bukkal bağ veya dudak bağı gibi oral kısıtlama
Dilin dişlerin arasından itilmesi
Dil itimi veya öne doğru itme
Esneme sırasında ağrı
TMJ (temporomandibular eklem) ağrısı veya eklemin
kilitlenmesi
Çene hareket ettirilirken veya çiğnerken tıklama sesleri
Diş gıcırdatma (bruksizm)
4. Konuşma ve İletişim:
Konuşma ve dil gelişimi kilometre taşlarında gecikmeler
Genizden gelen ses
Kısıtlı dil hareketi
Anlaşılması zor konuşma
Kelimelerden hece ekleme, değiştirme veya atlama
Uzun veya karmaşık kelimeleri söylemede zorluk
Konuşma sırasında aşırı ağız hareketi
Peltek veya yavaş konuşma
"s," "j," “l,” ve "ş" gibi
sesleri telaffuz etmede zorluk
5. Hava Yolu, Uyku ve Nefes Alma:
Uyanıkken veya uykuda ağzı/dudakları açık tutma
Açık ağız solunumu
Horlama ve uyku apnesi
Huzursuz ve kesintili uyku
Göz altlarında mor halkalar veya torbalar
Tıkalı burun ve genizden gelen ses
Uykusuzluk
Yorgunluk ve konsantrasyon zorluğu
Davranış sorunları veya hiperaktivite
Yatak ıslatma
Yastıkta aşırı salya
Tekmeleme ve yuvarlanma
Gece boyunca birçok kez uyanma
Kâbuslar ve gece terörleri
Buruşmuş, karışmış çarşaf ve yatak takımlarıyla uyanma
Büyümüş bademcikler ve geniz etleri
Kronik üst solunum yolu enfeksiyonları, alerjiler ve astım
! Oral disfonksiyon belirti ve semptomları fark
ederseniz, oral disfonksiyon teşhis ve tedavisinde uzmanlaşmış ve bu konuda
bilgi sahibi olan sağlık uzmanlarından oluşan disiplinler arası bir destek
çemberi oluşturmanız önemlidir.
Oral-Motor Disfonksiyon ve Oral-Duyusal Disfonksiyon
Oral disfonksiyonlar, oral motor ve oral duyusal
parametrelere göre değerlendirilebilir. Bunlar genellikle birbiriyle örtüşür ve
diğer sorunlarla ilişkilidir, bu da oral disfonksiyonu daha da karmaşık hale
getirir.
Oral-Motor Disfonksiyon
Oral-motor disfonksiyon, ağız kaslarının nasıl çalıştığını
etkiler:
Kuvvet
Koordinasyon
Hareket aralığı
Emme, yutma, konuşma ve çiğneme yeteneği
Oral-Duyusal Disfonksiyon
Oral-duyusal disfonksiyon, ağız dokularının aşağıdakiler
gibi şeyleri nasıl algıladığını etkiler:
Doku (Kıvam)
Tat
Sıcaklık
Oral Disfonksiyona Ne Sebep Olur?
Sinir sisteminde (beyin, omurilik ve sinirler) işlev
bozukluğuna veya hasara neden olan herhangi bir hastalık, durum veya olay,
potansiyel olarak oral fonksiyonu etkileyebilir. Gelişmemiş üst ve alt çeneler
ve dil bağı, dudak bağı ve bukkal bağ gibi oral kısıtlamalar da oral
disfonksiyonun temelinde yer alabilir.
Yetişkinlerde oral disfonksiyonun nedenleri, kafa travması,
inme veya Parkinson ya da multipl skleroz gibi nörolojik bir hastalık gibi,
genellikle daha kolay tespit edilir. Çocuklarda ise oral disfonksiyonun
nedenlerini kesin olarak belirlemek daha zor olabilir.
Oral disfonksiyonun olası nedenleri şunlardır:
- Fiziksel travma
- Nörolojik, doğumsal ve kronik durumlar
- Oral kısıtlamalar ve hava yolu tıkanıklıkları
- Gelişimsel faktörler
- Duyusal sorunlar ve zayıf orofasial alışkanlıklar
- Fiziksel Travma
Ağız ve yüzdeki kemiklere, kaslara, dişlere veya dokulara
zarar veren herhangi bir olay oral disfonksiyona neden olabilir. Kafa travması
ve omurilik hasarı, kas hareketlerini koordine etme yeteneğini bozan nörolojik
sorunlara neden olabilir. Diş kaybı bile çiğneme ve konuşmayı etkileyebilir.
Nörolojik, Doğuştan (Konjenital) ve Kronik Durumlar
Bazı oral disfonksiyon türleri, konjenital hipotoni (gevşek
bebek sendromu olarak da bilinir), mitokondriyal hastalık ve kas distrofisi
gibi durumlarla ilişkilidir. Yarık damak gibi baş veya yüzü etkileyen yapısal
anormalliklerle doğan bebeklerde de sıklıkla oral disfonksiyon görülür. Oral
disfonksiyon ayrıca hidrosefali veya serebral palsi gibi nörolojik durumlarla
da bağlantılıdır.
Kraniofasiyal sendromlar ve diğer kronik
durumları olan kişilerde oral disfonksiyon ve ilgili hava yolu sorunları riski
daha yüksektir. Kafatası ve yüz kemiklerinin konumunu, boyutunu ve şeklini
etkileyen sendromlar genellikle hava yolu sorunlarına neden olur.
Bu sendromlardan bazıları şunlardır:
- Ehlers-Danlos (eklem gevşekliği)
- Pfeiffer
- Apert
- Prader-Willi
- Pierre Robin
- Crouzon
Oral Kısıtlama ve Hava Yolu Tıkanıklığı
Dilin dinlenme sırasında yanlış yerde olmasına neden olan
veya dinlenme sırasında dudakları bir arada tutmayı zorlaştıran herhangi bir
sorun, normal ve sağlıklı oral fonksiyonu bozabilir. Bazı durumlarda, oral
kısıtlama veya hava yolu tıkanıklığı oral disfonksiyonun temelinde yer alır.
Oral disfonksiyon, üst hava yolu sorunlarıyla yakından ilişkilidir. Örneğin,
tıkalı burun pasajları ağız solunumuna yol açar, bu da uyku, gelişim, öğrenme
ve bağışıklık üzerinde birçok olumsuz etkiye sahiptir.
Gelişimsel Faktörler
Çocuklar büyüdükçe dudaklarını, yanaklarını, dillerini,
çenelerini ve yanaklarını kontrol eden kasları koordine etmeyi öğrenirler. Bu,
emzirmede veya biberonla beslemede ustalaşmakla başlar ve katı yiyecekler
yemeye, ağızlarıyla sesler çıkarmaya ve sonunda konuşmaya başladıkça gelişir.
Bir çocuğun oral-motor zayıflığı varsa, bu, kaslarının bu önemli kilometre
taşları için en uygun düzeyde işlev görecek güce sahip olmadığı anlamına gelir.
Çocukların yeni yeme becerilerini öğrendikleri önemli
gelişimsel “pencereler” vardır. Katı yiyecekleri tanıtmak için çok uzun süre
beklemek veya çok erken başlamak oral-motor ve oral-duyusal gelişimi
etkileyebilir. Bazı durumlarda, oral disfonksiyon, normal gelişimi bozan bir
olay veya durum sonucunda ortaya çıkar. Bir hastalık, ameliyat veya hastanede
yatış, özellikle durum tüp aracılığıyla beslenmeyi gerektiriyorsa, oral
fonksiyonel gelişimin normal aşamalarını kesintiye uğratabilir.
Duyusal Sorunlar ve Zayıf Orofasial Alışkanlıklar
Oral fonksiyon, özellikle oromotor disfonksiyon söz konusu
olduğunda, duyusal sorunlardan etkilenebilir. Bu nedenle, oral disfonksiyon
Otizm Spektrum Bozukluğu ile ilişkilendirilebilir. Belirli yiyeceklere,
dokulara karşı isteksizlik ve yerken öğürme veya kusma sorunları nedeniyle
beslenme tehlikeye girebilir. Bazıları aşırı duyarlıyken, diğerleri tam tersi
bir soruna sahiptir ve yiyeceklerin tadını, dokusunu veya sıcaklığını
algılayamazlar.
Bazı oral disfonksiyon sorunları, zayıf orofasial
alışkanlıklardan (açık ağız solunumu, dil itme ve diş gıcırdatma gibi)
kaynaklanır. Miyofonksiyonel terapist veya konuşma patoloğu gibi bir uzmanla
yapılan egzersizler ve pratik yoluyla doğru, sağlıklı alışkanlıklar yeniden
öğrenilebilir.
Oral Disfonksiyondan Şüphelenirseniz Ne Yapmalısınız?
Oral disfonksiyonun belirti ve semptomlarını fark
ediyorsanız, oral disfonksiyon teşhis ve tedavisinde uzmanlaşmış güvendiğiniz
sağlık uzmanlarına danışmanız önemlidir. Çoğu durumda, oral disfonksiyonu
anlayan sağlık profesyonellerinden oluşan disiplinler arası ekip yaklaşımı en
iyi sonucu verecektir.
Oral Disfonksiyon İçin Yardım ve Tedavi Bulma
Health:latch'deki ekip, oral disfonksiyon sorunlarının
üstesinden gelmek için en iyi tedavi planını teşhis etmeye ve belirlemeye
yardımcı olabilir. Oral disfonksiyonun tedavisi, varlığının "temel
nedenine" inen çok disiplinli bir yaklaşım gerektirir. Oral disfonksiyon,
her yaş için farklı olan kısa ve uzun vadeli sağlık sorunlarına neden olabilir,
bu da size özel olarak oluşturulmuş özel bir tedavi planı gerektirir.
Başarılı olmak için, bütünsel bir sağlık yaklaşımı için
disiplinler arası iletişim kuran bir ekibe ihtiyacınız var. Oral kısıtlamalar,
konuşma ve dil sorunları ve hava yolu sağlığı ve uyku gibi eşlik eden sorunları
ele almak için özel, çok disiplinli bir yaklaşım ailenizin mümkün olan en iyi
sonuca ulaşmasına yardımcı olacaktır.
