Yazar: Rümeysa Kaya
Üstün yetenekli olmak, beraberinde birçok fırsat getirse de her zaman kolay bir yaşam anlamına gelmeyebilir. Üstün yetenekli çocuklar, gelişim süreçlerinde farklı alanlarda çeşitli güçlüklerle karşılaşabilmektedir. Bu derleme, bu zorlukların çocukların yaşamlarının farklı boyutlarına nasıl yansıdığını ele almaktadır.
Özel gereksinimli bireyler arasında yer alan üstün yetenekli çocuklar, çeşitli alanlarda akranlarına kıyasla ileri düzey performans sergileme potansiyeline sahip bireylerdir. Bu alanlar arasında yer alan akademik başarı, yaratıcılık, liderlik ya da sanat gibi özelliklerin bir ya da birkaçında akranlarına göre üstün performans gösterme potansiyeliyle dünyaya gelirler (Erdem & Baloğlu, 2018). Bu potansiyelin belirlenmesine yönelik literatürde farklı görüşler yer alır. Bu görüşlerden birini ortaya koyan Marland Raporu’nda (1972), bir ya da birden fazla performans alanında üst düzey potansiyele sahip olan ve bu potansiyeli uzmanlar tarafından tanılanan çocukların üstün zekâlı ya da üstün yetenekli olarak kabul edilebileceği öne sürülür (Kafka & Yalçınkaya Alkar, 2019). Bu doğrultuda, çocukların sahip oldukları potansiyelin göz ardı edilmemesi ve üstün yeteneklilik olasılığının dikkate alınması büyük önem taşır.
Üstün Yetenekli Çocukların Özellikleri
Üstün yetenekli çocuklar, sahip oldukları gelişim düzeyine bağlı olarak bazı ayırt edici özellikler gösterirler. Bu çocuklar, sosyal ilişkilerinde akranlarına kıyasla farklılıklar sergileyebilir ve zihinsel gelişim düzeylerine daha yakın olan bireylerle arkadaşlık kurmaya daha yatkın olabilirler (Akarsu & Mutlu, 2017; Levent, 2011). Erken yaşta cümle kurabilme, liderlik özellikleri gösterme, farklı ilgi alanlarına sahip olma, merak içeren sorular sorma, hızlı öğrenebilme (Metin, 1999), akademik başarı, keşif ve yaratıcılık becerileri ile kişilerarası ilişkilerde yeterlilik (Tortop, 2015) gibi birçok özelliğe sahip olabilirler (Kafka & Yalçınkaya Alkar, 2019). Bu olumlu özellikler dikkate alındığında, üstün yetenekli çocukların zihinsel gelişimlerinin akranlarına kıyasla daha ileri düzeyde olduğu söylenebilir. Ancak bu çocuklar, zihinsel, sosyal ve duygusal gelişim alanlarını bütüncül bir biçimde destekleyemedikleri durumlarda çeşitli uyum problemleri ve ruhsal sorunlarla karşılaşabilirler (Taytaş, 2022). Bu durum, çocukların psikolojik iyi oluşlarını olumsuz yönde etkileyebilir.
Üstün Yetenekli Çocukların Sosyal ve Duygusal Yaşamları
Üstün yetenekli bir çocuk olmak hem çocuğun kendisi hem de ebeveynlerin ve çevrenin çocuğa yansıtabildiği çeşitli stresörlerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Roedell (1984), üstün yetenekli çocukların gelişim alanlarını bütüncül bir biçimde destekleyemedikleri durumlarda kendilerine yönelik eleştirel bir tutum geliştirme, çevreden gelen yüksek beklentilerle baş etmekte zorlanma ve sosyal-duygusal sorunlarla karşılaşma eğiliminde olabileceklerini belirtir. Bu durum, çocuğun yalnızca bilişsel değil, aynı zamanda duygusal dayanıklılığını da
zorlayabilir. Ayrıca başarısızlık ya da olumsuz bir yaşantı söz konusu olduğunda, bu çocukların baş etme becerilerinde zorlanabildikleri görülebilir. Bununla birlikte Weisse (1990), çevreden maruz kaldıkları yüksek beklentilerin, üstün yetenekli çocuklarda depresif belirtiler gösterme riskini artırabileceğini belirtir (Kafka & Yalçınkaya Alkar, 2019). Bu beklentiler, çocuğun kendilik algısını olumsuz yönde etkileyerek sürekli bir baskı altında hissetmesine yol açabilir. Sosyal-duygusal sorunlarla karşı karşıya kalan üstün yetenekli çocukların, zamanla stresle daha yoğun bir ilişki geliştirdikleri görülür. Sıklıkla karşılaşılan diğer sorunlar arasında yüksek düzeyde mükemmeliyetçilik, başarısızlığa tahammülsüzlük, uyum sorunları, depresyon, sosyal ortamlarda dışlanma ve kaygı yer alır (Taytaş, 2022; Saranlı & Metin, 2012). Bu sorunların bir arada görülmesi, üstün yetenekli çocukların psikolojik açıdan daha hassas bir yapıya sahip olabildiklerini gösterebilir.
Üstün yetenekli çocukların sahip olduğu belirgin özelliklerden biri mükemmeliyetçiliktir. Mükemmeliyetçilik, olumlu ve olumsuz olmak üzere iki boyutta ele alınır. Olumlu mükemmeliyetçilik, bireyin ulaşılabilir hedefler belirlemesi ve bu hedeflere ulaşma sürecinde sağlıklı çabalar göstermesi olarak tanımlanırken; olumsuz mükemmeliyetçilik, bireyin ulaşılması güç ve yüksek standartlar belirlemesi, bu standartlara ulaşma sürecinde yoğun kaygı yaşaması ve kendi performansından memnun olmaması ile ilişkilendirilebilir (Akarsu & Mutlu, 2017; Enns, Cox & Clara, 2002). Olumlu mükemmeliyetçilik bireyin verimliliğini ve işlevselliğini desteklerken, olumsuz mükemmeliyetçilik psikolojik açıdan risk oluşturabilir. Araştırmalar gösteriyor ki mükemmeliyetçilik düzeyindeki artışın, depresyon riskinin artmasında anlamlı bir etkisi vardır (Taytaş, 2022; Bencik, 2006). Bu doğrultuda, olumlu mükemmeliyetçi bir yapının geliştirilmesi bireyin ruhsal sağlığı açısından daha işlevsel ve koruyucu olabilir. Üstün yetenekli çocuklarda depresyon belirtileri arasında; sosyal iletişim ve etkileşimde güçlük yaşama, başkalarıyla birlikteyken dahi yalnız hissetme, hüzünlü, kaygılı ve aşırı hassas olma, uyku düzensizlikleri, yorgunluk, enerji düzeyinde azalma ve umutsuzluk yer alır (Akarsu & Mutlu, 2017; Coşar Ciğerci, 2006). Bu belirtilerle baş etmeye çalışan üstün yetenekli çocuklar, zaman zaman anlaşılmadıklarını hissedebilirler. Bunun sonucunda yaşadıkları depresif belirtileri gizleme eğilimi gösterebilirler (Eren, Ömerelli Çete, Avcil vd., 2018; Jackson & Peterson, 2003). Bu durum, üstün yetenekli çocukların duygusal gereksinimlerinin daha dikkatli bir şekilde ele alınmasının önemini gösterebilir.
Üstün yetenekli çocuklar, akranlarına kıyasla sosyalleşme süreçlerinde daha az aktif bir rol üstlenebilirler. Stuart ve Beste’e göre (2008), üstün yetenekli çocuklar yüksek duyarlılık ve hassasiyet düzeyleri nedeniyle diğer bireylerle iletişim kurmakta zorlanabilir ve daha içe dönük özellikler sergileyebilirler (Akarsu & Mutlu, 2017). Bu çocukların, normal zihinsel gelişim düzeyine sahip akranlarına kıyasla daha sınırlı sosyalleşme eğilimi gösterdikleri söylenebilir. Bu durumun olası nedenleri arasında, üstün yetenekli çocukların akranlarına kıyasla daha yüksek başarı göstermelerini sağlayan özelliklere sahip olmaları ve bu doğrultuda sosyal gruplar tarafından dışlanmaları yer alır (Eren, Ömerelli Çete, Avcil vd., 2018; Helt, 2008). Bu süreç, üstün yetenekli çocukların sosyal alanda izolasyon yaşamalarına neden olabilir.
Üstün yetenekli çocukların ebeveynleri ele alındığında, çocuklarının özel gereksinimlerini karşılama konusunda zaman zaman kaygı yaşayabilirler. Bu durum, ebeveynlerin kendilerini
daha yetersiz ve daha az bilinçli hissetmelerine neden olabilir. Bu doğrultuda, çocuklarına karşı daha düşük tolerans gösteren ve otoriter ebeveynlik tutumlarına yönelen ebeveynlerle karşılaşılabilir (Eren, Ömerelli Çete, Avcil vd., 2018). Bu bulgular değerlendirildiğinde, üstün yetenekli çocukların yalnızca okul ortamında değil, aile yaşantılarında da çeşitli güçlükler yaşadıkları söylenebilir.
Pratik Öneriler
Üstün yetenek gösteren çocukların erken yaşta fark edilmesi ve kendi düzeylerindeki akranlarıyla birlikte eğitim görmeleri, yaşadıkları psikososyal sorunların azalmasına katkı sağlayabilir. Preuss ve Dubow’a (2004) göre, bu çocuklarda zekâ düzeyinin ve problem çözme becerilerinin gelişmiş olması, anksiyeteye karşı önemli bir koruyucu işlev görebilir. Bununla birlikte, çevreden yeterli ve tutarlı destek sağlanması ve sağlıklı bir rehberlik sürecinden geçmeleri, çocukların zihinsel kapasitelerine yönelik kaygılarının azalmasına yardımcı olabilir. Kurtulmuş’a göre (2010) ebeveynlerin; aile içi iletişim, üstün yetenekli çocukların gelişimsel özellikleri, eğitimi ve mükemmelliyetçi tutumlarına ilişkin eğitimler alması, çocukların mükemmelliyetçilik düzeylerini anlamlı ölçüde düşürebilir (Akarsu & Mutlu, 2017). Bu doğrultuda, üstün yetenekli çocukların akademik ve duygusal gelişimlerinin desteklenmesinde erken tanının ve uygun eğitim ortamlarının önemli bir rol oynadığı söylenebilir.
Bu bireylerin sorunlarından ziyade güçlü yönlerine odaklanılması ve desteklenmesinin vurgulandığı Pozitif Psikoloji yaklaşımı, sosyal ve duygusal açıdan sağlıklı bireylerin gelişimine katkı sağlayabilir. Üstün yetenekli çocuklarda sosyal-duygusal becerilerinin geliştirilmesi amacıyla duygu odaklı terapi, yaratıcı drama, bibliyoterapi, Orff-Schulwerk pedagojik müzik eğitimi, aile eğitim programları ve çeşitli grup etkinliklerinden faydalanılabilir. Ayrıca bu çocukların kendilerini çekinmeden ifade edebilecekleri ve sosyal etkileşim içinde bulunabilecekleri etkinlikler kapsamında, okul ortamında tiyatro ve münazara gibi eğitsel kulüplere katılmaları sosyal ve duygusal gelişimleri açısından önemlidir. Çitil’e göre (2016), bu süreçte öğretmenin de aktif rol üstlendiği durumlar bulunmaktadır. Öğretmenin sorumlulukları arasında; iyi planlanmış, öğrencilerin sorumluluk almaları ve bağımsız hareket etmelerini destekleyen, aynı zamanda yaratıcı düşünme becerilerinin gelişimini teşvik eden nitelikli bir öğrenme ortamı oluşturmak yer alır (Bayrı ve Kabasakal, 2025). Bu uygulamaların, üstün yetenekli bireylerin gelişimi için çok yönlü ve bütüncül destek süreçlerinin eşgüdüm içinde yürütülmesini gerekli kıldığı söylenebilir.
Sonuç: Üstün Yeteneklilikte Bütüncül Gelişim Kritiktir
Dışarıdan bakıldığında üstün yetenekli olmak sorunsuz bir durum olarak algılanabilse de bu özellik bilişsel, sosyal ve duygusal boyutları birlikte içeren çok yönlü bir yapıya sahiptir. Bu nedenle bu çocuklara yönelik yüksek beklentiler oluşturmak yerine, gelişimsel özellikleri dikkate alınarak anlayış ve destek temelli bir yaklaşımın benimsenmesi önemlidir. Üstün yetenekli çocuk olma yaşantısı zaman zaman stres ve depresif belirtilerle birlikte seyredebilse de, bireyin kendisine yönelik farkındalığı ve çevresinden aldığı tutarlı destek sayesinde bu risklerin etkisi azaltılabilir. Bu bağlamda, üstün yetenekli çocukların bütüncül gelişiminin desteklenmesi, ruhsal iyi oluşlarının korunması için temel bir gereklilik olarak görülmelidir.
Kaynakça
1. Akarsu, Ö., & Mutlu, B. (2017). Üstün Yetenekli Çocukları Anlamak: Çocukların Sosyal ve Duygusal Sorunları. Düzce Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 7(2), 112-116.
2. Eren F, Ömerelli Çete A, Avcil S, Baykara B. Üstün Yetenekli Çocuklarda ve Ailelerinde Duygusal ve Davranışsal Özellikler. Arch Neuropsychiatry 2018;55:105-112. https://doi.org/10.5152/npa.2017.12731
3. Erdem, Ş. & Baloğlu, M. (2018). Gifted adolescents’ stress sources, reactions against stress and comparison with general adolescent population, Inonu University Journal of the Faculty of Education, 19(3), 598-609. DOI: 10.17679/inuefd.485921
4. Hakan Bayrı & Hatice Zekâvet Kabasakal .(2025).Üstün/ Özel Yetenekli Çocukların Sosyal ve Duygusal Sorunlarına İlişkin Önleme ve İyileştirme Çalışmalarına Genel Bir Bakış. SOCIAL SCIENCES STUDIES JOURNAL (SSSJournal)
5. Kalfa, E., & Yalçınkaya Alkar, Ö. (2019). Üstün Yetenekli Çocuk ve Ergenlerde Mükemmelliyetçilik, Ruminasyon ve Depresyon İlişkisi: Derleme Çalışması. Journal of Gifted Education and Creativity, 6(1), 1-13. https://izlik.org/JA74AG86UK,
6. Taytaş, Metin. (2022). "Üstün yetenekli çocuk ve ergenlerde depresyon: derleme çalişması" Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 8(18), 45-54.
