Çocuklarda Öfke Nöbetleriyle Başa Çıkma Yöntemleri: Ebeveynler ve Eğitimciler İçin Rehber

Çocuklarda öfke nöbeti özellikle 3-8 yaş arasında sık görülen bir durumdur. Çığlık atma, vurma, eşya fırlatma ve ağlama krizleri ebeveynleri zorlayabilir. Peki çocuklarda öfke nöbeti neden olur ve kriz anında nasıl davranılmalıdır? Bu rehberde uzman görüşleriyle etkili yöntemleri ele alıyoruz.

Yazarlar: Ben Furman, Tapani Ahola

Metnin orijinalini okumak için tıklayınız.

Çeviren: Ezra Uysal

Çocuklarda Öfke Nöbetleri Nedir?

Çocuklarda görülen, öfke patlaması, sinir krizleri veya huysuzluk yapma olarak da adlandırılan öfke nöbetleri genellikle hayal kırıklığı veya öfke gibi öznel bir deneyim tarafından tetiklenen, kontrolsüz öfkenin ani ve şiddetli patlamalarını ifade eder. Bu kriz sırasında çocuk veya genç (hem çocukları hem de gençleri ifade etmek için “çocuk” kelimesini kullanacağız) genellikle şu davranışlarda bulunur:

• Çığlık atma
• Vurma
• Tekmeleme
• Tükürme
• Küfür etme
• Etrafa eşyaları fırlatma 
• Eşyalara zarar verme

Agresif bir öfke nöbeti birkaç dakika, bazen yarım saate kadar sürebilir. Ebeveynler genellikle, öfke nöbeti sırasında çocuğu sakinleştirme girişimlerinin hiçbir etkisi olmadığını ve bazen durumu daha da kötüleştirdiğini bildirir. Öfke nöbetleri yaşayan çocuklar bu sorundan muzdariptir ve her zaman açıkça görülmese de, bu sorunu aşmak için yardım isterler.

Çocuklarda Agresif Öfke Nöbetleri Ne Kadar Yaygın?

3-5 yaş arası küçük çocuklarda öfke nöbetleri yaygındır. Bu yaş grubunda çocukların dörtte üçü bu tür davranışlar sergiler. 6-8 yaş aralığında çocukların beşte biri saldırgan öfke nöbetleri gösterir, ancak çocuklar 9-12 yaşına geldiklerinde bu sorunu yaşayanların oranı sadece %4’e düşer. Erkek çocukların agresif öfke nöbetleri yaşama olasılığı kız çocuklarına göre üç kat daha fazladır (Bathia 1990).

Ebeveynler ve Eğitimciler Öfke Nöbetleri Karşısında Neden Zorlanır?

Ebeveynler ve eğitimciler, çocukların agresif öfke nöbetleri karşısında genellikle çaresiz hissederler. Bu sorunu yaşayan çocuklar genellikle değerlendirme ve tedavi için pediatri veya psikiyatri servislerine yönlendirilir. Bu servislerde, çoğunlukla davranış bozukluğu (DB), karşı gelme bozukluğu (ODD) veya dikkat eksikliği bozukluğu (DEHB) gibi psikiyatrik tanılar alırlar. Son birkaç on yılda, özellikle ABD'de, saldırgan patlamalar yaşayan çocuklara pediatrik bipolar bozukluk (PBD) tanısı koymak giderek yaygınlaşmıştır.

Okullarda Öfke Nöbetleriyle Baş Etme Süreci

Okullarda, saldırgan davranışlar sergileyen çocuklar büyük endişe ve huzursuzluk yaratır. Öğretmenler, çocukların bu tür davranışları karşısında kendilerini çaresiz hissederler ve kullanabilecekleri araçlar çok azdır. Çocuğu sınıftan çıkarabilir, velilere haber verebilir, çocuğu müdürün odasına gönderebilir veya danışmanlık hizmetine yönlendirebilirler. Müdür çocukla konuşabilir, ebeveynlerle bir toplantı düzenleyebilir veya çocuğu okuldan geçici ya da kalıcı olarak uzaklaştırabilir. Çoğu zaman sosyal hizmetler devreye girer ve bu da çocuğun koruyucu aileye verilmesi, bir kuruma yerleştirilmesi veya koruyucu bir ailenin yanına verilmesi ile sonuçlanabilir.

Geleneksel Müdahaleler Neden Her Zaman İşe Yaramıyor?

Bu standart çözümlerin hiçbiri pek işe yaramaz. Çocuğu cezalandırmak, ilaç vermek, okuldan uzaklaştırmak veya koruyucu bakım altına almak gibi denenen çabalara rağmen, saldırgan öfke nöbetleri devam edebilir. Yatılı tedavi merkezlerinde ve alternatif okullarda, çocuğun saldırgan öfke nöbetleri personel için büyük bir zorluktur. Yaygın tepkiler arasında ilaç tedavisi, kısıtlama, tecrit veya çocuğu geriye dönük olarak cezalandırma yer alır.

Çocuklarda öfke nöbeti sırasında sakin bir ses tonu kullanmak, fiziksel güvenliği sağlamak ve çocuğa kısa yönergeler vermek en etkili yöntemler arasındadır. Bağırmak veya cezalandırmak genellikle krizi büyütür.

Psikiyatrik Yaklaşım ve İlaç Tedavisi

Çocuklarda Öfke Nöbetleri İçin Kullanılan İlaçlar

Saldırgan öfke nöbetleri, psikiyatrik sevklerin başlıca nedenlerinden biridir. Bu durum, günümüzde pek çok çocuğun ilaç tedavisi görmesinin de sebebidir. Sorunun ciddiyeti açıkça kabul edilmektedir, saldırganlık nöbetleri yaşayan çocukların, ilerleyen yaşlarda suç işleme eğilimine girme riski yüksektir.

İlaç tedavisi, özellikle ABD'de, ancak giderek Avrupa'da da, saldırgan öfke nöbeti yaşayan çocuklar için tercih edilen tedavi haline gelmiştir. Bu ilaçlar arasında DEHB'li çocuklar için yaygın olarak kullanılan Ritalin veya Concerta gibi psikostimülanlar ve tanıya bakılmaksızın saldırgan davranışları tedavi etmek için kullanılabilen Risperdal veya Abilify gibi nöroleptikler bulunmaktadır.

Çocuklarda Öfke Kontrolü İçin Psikososyal Müdahaleler

Bilişsel Davranışçı Terapi (BDT)

Agresif patlamalar yaşayan çocuklara ilaç verilmesi yönündeki baskı birçok yönden gelmektedir. Okullar bir şeyler yapılmasını talep etmektedir, ebeveynler çaresizdir, psikolojik tedavi kısıtlıdır veya aileler için karşılanamaz düzeydedir ve doktorlar genellikle ailelere danışmanlık sunacak zamana veya bilgi birikimine sahip değildir. İlaçların terapötik etkisi çok sınırlı olduğundan, günümüzde saldırgan öfke nöbeti yaşayan çocukların iki veya daha fazla psikiyatrik ilacın karışımını kullanması yaygın bir durumdur. ABD'de psikotrop ilaç kullanan çocukların %40'ının birden fazla psikotrop ilaç kullandığı tahmin edilmektedir (Farmer 2011).

Bununla birlikte, çocukların saldırgan öfke nöbeti sorununu aşmalarına yardımcı olmak için ilaçların yerine kullanılabilecek birçok etkili psikososyal müdahale yöntemi bulunmaktadır.

Çocuklar için Bilişsel Terapi

Bilişsel davranışçı terapi (BDT), çocukların saldırgan patlamalar gösterme eğilimlerini aşmalarına yardımcı olan kanıta dayalı bir yöntemdir (Sukhdolsky 2016). BDT'de, eğitimli bir terapist çocuklarla bireysel olarak veya grup halinde çalışır ve onlara zorlu durumlarda öfkelenmemek için kullanabilecekleri duygusal ve davranışsal beceriler öğretir. Amaç, çocukların problem çözme becerilerini geliştirerek ve kendi duygularını düzenleyerek saldırgan dürtülerini kontrol etmeyi öğrenmelerine yardımcı olmaktır.

BDT çocuk odaklı olsa da, ebeveynler de tedaviye dahil olur. Ebeveynler, terapiste çocukları hakkında bilgi verebilir ve çocuk evde yeni edindiği BDT becerilerini başarıyla kullandığında onu övgü veya çıkartmalarla ödüllendirebilir.

Çeşitli BDT programları bulunmaktadır. Öfkeyle başa çıkma programı (ACP) ve Saldırganlık Değiştirme Eğitimi (ART), bu programlardan en bilinen ikisidir. Giderek popüler hale gelen bir başka yaklaşım ise “Patlayıcı Çocuk” olarak adlandırılır. Bu, Ross Green ve meslektaşları (Greene & Ablon 2006) tarafından geliştirilen, patlayıcı çocuğun hangi beceriden yoksun olduğunu belirleme ve ardından çocuğun bu eksik beceriyi edinmesine yardımcı olma fikrine dayanan işbirlikçi bir problem çözme yaklaşımıdır.

Ebeveyn Yönetim Eğitimi

Öfke nöbetleri yaşayan çocuklara yardım etmeye yönelik bir başka kanıta dayalı psikososyal yaklaşım ise ebeveyn yönetim eğitimidir. Bu yöntemde, eğitimli bir terapist, ebeveynlerin çocuklarının kontrol dışı davranışlarıyla başa çıkmak için daha etkili teknikler ve daha yapıcı yöntemler öğrenmelerine yardımcı olur. Ebeveyn yönetimi eğitimi, bir dizi toplantı veya atölye çalışması şeklinde gerçekleştirilir. Bu toplantılarda ebeveynlere, çocuğun iyi davranışlarını övmek, çocuğun iyi yanlarını fark etmek, durumun daha da kötüye gitmesini önlemek, çocuğun istenmeyen davranışlarını görmezden gelmek, tutarlı olmak gibi çeşitli beceriler öğretilir. Incredible Years ve Triple-P, bu tür eğitim programlarının uluslararası alanda yaygın olarak kullanılan örnekleridir.

Şiddetsiz Direniş (NVR) Yaklaşımı

Şiddetsiz direniş (NVR), farklı bir tür kanıta dayalı ebeveyn yönetimi eğitim programıdır. Bu yaklaşım, Tel Aviv Üniversitesi'nden İsrailli psikoloji profesörü ve aile terapisti Haim Omer tarafından geliştirilmiştir ve birçok Orta Avrupa ülkesinde giderek daha popüler hale gelmektedir. Eğitimli bir terapist, ebeveynlere çocuğun saldırgan davranışını çevreleyen gizliliği ortadan kaldırmaları, geniş aileleri ve arkadaşlarından destek almaları ve çocuğu saldırgan davranış kalıplarından vazgeçmesi için nazik, saygılı ve şiddet içermeyen yöntemler kullanmaları konusunda rehberlik eder.

Anlatı Terapisi ile Öfke Nöbetlerini Yönetmek

David Epston, 1990’larda saldırgan öfke nöbetleri yaşayan çocuklara yardım etmek için “öfke kontrolü” veya “öfke kontrolü partileri” adını verdiği yaratıcı bir yaklaşım geliştiren, Yeni Zelanda’lı bir sosyal hizmet uzmanı ve anlatı terapistidir.

Çocuğun ya da ebeveynlerin, ya da her ikisinin davranışını değiştirmeyi amaçlayan diğer birçok yöntemden farklı olarak, bu yaklaşımda terapinin amacı çocuğun toplum içindeki itibarını değiştirmektir.

Terapist, çocuğun ve ebeveynlerinin, çocuğun zedelenmiş itibarını düzeltmek için yollar bulmasına yardımcı olan bir “itibar koçu” rolünü üstlenir. Terapist, örneğin, çocuğa öğretmenlerine veya arkadaşlarına saldırgan patlamaları için özür dilediği ve öfkesini kontrol etmeyi öğrenmeye yönelik samimi niyetini bildirdiği mektuplar yazmasını tavsiye edebilir. Evde ise, çocuğa ve ebeveynlerine, çocuğun alışılagelmiş şekilde öfke patlamalarına yol açan durumlarda sakin kalmayı öğrenmesine yardımcı olmak için rol yapma alıştırmaları yapmaları tavsiye edilir.

Epston, büyüleyici makalelerinden birinde, sınıf arkadaşlarına defalarca şiddetli saldırılarda bulunan dokuz yaşındaki bir çocuğun hikâyesini anlatır. Çocuk, kimseye vurmak istemediğini ancak sınıf arkadaşları ona "manyak", "çılgın" veya “deli” gibi aşağılayıcı isimler taktığında kendini durduramadığını açıkladı. Epston, çocuğa kendisini zorbalığa maruz bırakan tüm sınıf arkadaşlarına bir mektup yazmasını ve onlara, ne tür isimler takarlarsa taksınlar, beladan uzak durma ve sakin kalmayı öğrenme konusundaki kararlılığını anlatmasını söyledi. Ayrıca, çocuğun okulda sınıf arkadaşları ona ne isimler takarsa taksın sakin kalma becerisini geliştirmesi için aileye bir ev ödevi verdi. Her gün akşam yemeğinde, her aile üyesinin tabağının önüne, sınıf arkadaşlarının taktığı aşağılayıcı isimlerden birinin yazılı olduğu bir kart yerleştirilecekti. Epston'ın talimatı şöyleydi: "Akşam yemeğinde birbirinizle konuşurken, karşınızdaki kişiye kartında yazılı olan isimle hitap edeceksiniz. Örneğin, ‘Deli, hafta sonu bahçeyi kazdıktan sonra sırtın hala ağrıyor mu?’ ya da ‘Manyak, lütfen tereyağını uzatır mısın?’ ya da ‘Çılgın, eve gelirken yağmurda ıslandın mı?’ dersiniz.” Bu şekilde, tüm aile, daha önce çocuğun şiddetli öfkesini tetikleyen hakaret içeren kelimelere karşı duyarsızlaşmasına yardımcı oldu.

Çözüm Odaklı Terapi: Çocuklarda Duygu Düzenleme Becerileri Geliştirme

Çözüm odaklı terapi (ÇOT/SFBT), 1980’lerde ABD’de geliştirilen ve o zamandan beri dünyanın birçok ülkesinde kabul görmüş bir terapi yöntemi haline gelen, kanıta dayalı bir yaklaşım olarak kabul edilen kısa süreli bir terapi yöntemidir. Bu yöntem, çocuk ve ergenlerle çalışmaya çok uygundur ve bunun nasıl yapılabileceğini anlatan birçok kitap mevcuttur (örn. Selekman 2010, Berg & Steiner 2003, Furman 2016, Ratner & Yusuf 2015, Milner & Bateman 2011).

Çeşitli BDT ve ebeveyn yönetimi eğitim programlarından, Epston’un anlatı terapisi yaklaşımından ve her şeyden önce çözüm odaklı terapinin kılavuz ilkelerinden esinlenerek, 1990’larda iki özel eğitim öğretmeni ile işbirliği içinde, çocukların duygusal ve davranışsal sorunlarını aşmalarına yardımcı olmak için Kids’ Skills adlı kullanıcı dostu bir yöntem geliştirdik.

Kids’ Skills Yöntemi Nedir?

Kids’ Skills, sadece terapistlere ve eğitimcilere değil, ebeveynlere de çocuklarla, onların işbirliğini teşvik edecek ve aile ve arkadaşlarının yardımıyla sorunlarını aşmak için kendi fikirlerini üretmeye teşvik edecek şekilde nasıl konuşacaklarına dair basit ve anlaşılır kılavuzlar sunan, adım adım ilerleyen basit bir protokoldür. Kids’ Skills, başlangıcından bu yana dünyanın birçok ülkesinde tanınır hale gelmiştir. Yöntemle ilgili kitaplar 20'den fazla dilde yayınlanmış ve yüzlerce profesyonel bu yöntemin kullanımı konusunda eğitilmiştir.

“Kids’ Skills” yöntemini uygulamada üç temel adım şunlardır:

1. Adım: Çocuğa, öfkelenip kendini kaybetme noktasına geldiğini fark ettiği durumlarda sakinleşmek için basit bir yöntem düşünmesini isteyin. Örneğin, çocuk olay yerinden uzaklaşmak, beşe kadar saymak ya da ellerini ceplerine sokmak gibi fikirler üretebilir. Çocuğun hangi yöntemi bulduğu önemli değildir, önemli olan çocuğun kullanacağı yöntemi kendisinin seçtiğini hissetmesidir.

2. Adım: Çocuğun sakinleşme yöntemini pratik etmesine ve bu konuda o kadar yetkin hale gelmesine yardımcı olacak ki, hem simüle edilmiş rol yapma oyunlarında hem de öfkeyi tetikleyen zorlu gerçek yaşam durumlarında kullanabilecek, kişiye özel bir eğitim programı hazırlamasına yardımcı olun.

3. Adım: Çocuğu, bu özel eğitim programının işe yaraması için, hayatındaki önemli kişilerin (örneğin ebeveynleri, büyükanne ve büyükbabası, kardeşleri, öğretmenleri ve arkadaşları) ona sakinleşme yöntemini kullanmayı öğrenmesine yardımcı olmaları için bir yol bulması gerektiğine ikna edin. Çocuğun sosyal çevresindeki destekçileri de sürece dahil eden bu adım, sadece çocuğun davranışının değil, çocuğun çevresindeki herkesin davranışının da değişmesini sağlar.

Gerçek Vaka Örnekleriyle Öfke Kontrolü Çalışmaları

Birinci Örnek

Aşağıdaki örnek, uluslararası Kids’ Skills eğitim kurslarımızdan birine katılan bir katılımcıdan aldığımız kısaltılmış bir vaka raporudur. Bu örnek, üç adımın pratikte nasıl işlediğini göstermektedir. (Ethan, çocuğun gerçek adı değildir.)

Örnek 1: Dokuz yaşındaki Ethan’ın sorunu işler istediği gibi gitmediğinde ya da biri onun önerisine karşı çıktığında, huysuzlaşıp öfke nöbeti geçirmesiydi. Öğretmenine bağırıyor, arkadaşlarına vuruyor, etrafa eşyaları fırlatıyor ya da bir defteri veya kitabı parçalara ayırıyordu.

Öğretmeni onunla konuştu ve okulda hangi konularda kendini geliştirmek istediğini sordu. Ethan, okul arkadaşlarıyla daha iyi geçinmeyi öğrenmesi gerektiğini söyledi.

Öğretmen: Okul arkadaşlarınla daha iyi geçinmek için neyi öğrenmen gerekiyor?

Ethan: Sakin kalmayı öğrenmem gerekiyor.

Öğretmen: Bir şeye kızdığında sakin kalmak için ne yapabilirsin?

Ethan: Bir süre uzaklaşıp tek başıma kalmayı öğrenmem ve sonra geri dönmem veya size ya da başka bir öğretmene yardım istemeye gitmem gerekiyor.

Öğretmen: Bunu yapmayı öğrendiğini varsayalım; bu sana ne fayda sağlayacak?

Bu soru tartışıldığında öğretmen, Ethan'ın kendisini kızdıran durumlarda sakinleşmeyi öğrenmenin birçok faydasının tam olarak farkında olduğuna ikna oldu.

Öğretmen: Bu becerine bir isim vermek ister misin?

Ethan: Adı “Kar” olabilir.

Öğretmen: Eminim anlıyorsundur Ethan, eğer “kar” becerisini öğrenmek istiyorsan, çok fazla pratik yapman gerekecek. Her gün pratik yapman ve diğer insanlardan sana yardım etmelerini istemen gerekecek.

Ethan onaylayarak başını salladı.

Öğretmen: Kimlerden yardım isteyeceksin?

Ethan: Annemden, babamdan ve ablamdan yardım isteyeceğim.

Öğretmen: Sana nasıl yardım edebileceklerini düşünüyorsun? Onlar seninle birlikte okulda değiller, değil mi?

Ethan: Okuldan eve geldiğimde her gün bana o gün “Kar” becerisi konusunda nasıl ilerlediğimi sorabilirler.

Öğretmen: Bu harika bir fikir, ama okulda da becerini öğrenmene yardım edecek ve seni destekleyecek birine ihtiyacın olduğunu düşünmüyor musun?

Ethan bir an bu soru üzerinde düşündü ve sonra sınıf arkadaşlarından Ben ve Ron'a, öğretmene ve diğer iki öğretmene yardım etmelerini isteyeceğini söyledi.

Öğretmen: Senin o kadar sinirlendiğini fark ettiklerinde, kendini kaybedip patlayacağından korktuklarında sana nasıl yardım edebilirler ki?

Ethan: Kimsenin beni eleştirmesini istemiyorum. Bu beni daha da sinirlendirir. Ama bana “kar” diyebilirler. Hepsi bu.

Öğretmen: Peki sana “kar” derlerse ne yapacaksın?

Ethan: Kendi kendime “dur” diyeceğim ve sonra onlara “özür dilerim” diyeceğim.

Öğretmen, Ethan'ın ağzından bu sözleri duyunca şaşırdı. Kulağa neredeyse gerçek olamayacak kadar iyi geliyordu.

Öğretmen: İstersen, hayali bir destekçin de olabilir. Özellikle sevdiğin bir süper kahraman var mı?

Ethan, en sevdiği video oyunundaki bir süper kahramanın hayali destekçisi olmasını istedi. Öğretmene akıllı telefonundaki karakterin resmini gösterdi ve aynı günün ilerleyen saatlerinde karakterin birkaç siyah-beyaz resmini yazdırdı, bunları boya kalemleriyle boyadı ve öğrenmeye kararlı olduğu beceriyi hatırlatması için çeşitli yerlere yapıştırdı.

Öğretmen: Bu beceriyi öğrendiğinde nasıl kutlamak istersin? Bir kez “kar ustası” olduğunda, tüm destekçilerinle birlikte havalı bir şeyler yapmak isteyebilirsin.

Ethan: Steffi ve Val ile hamburger yemeye gidip sonra da onlarla sinemaya gidebilir miyim?

Öğretmen: Bu çok güzel bir fikir gibi görünüyor. Ailenin ne düşündüğünü sormamız gerekecek ama eğer evet derlerse, tam da bunu yapabilirsin.

Ethan’ın öğretmeninin ona hazırlamasında yardım ettiği plan şaşırtıcı derecede işe yaradı; bunun nedeni muhtemelen iki sınıf arkadaşı Ben ve Ron’un da ona yardım etmeye istekli olmalarıydı. Birkaç hafta sonra Ethan’ın bir dönüm noktasına geldiği herkes için açıktı. Saldırgan dürtüselliğini o kadar kontrol altına almıştı ki, hem arkadaşları hem de öğretmeni artık arkadaşlarını hamburger yemeye ve sinemaya davet etmesine izin vermenin zamanının geldiği konusunda hemfikirdi.

Bu örnekte öğretmen, çocuğa sinirlendiğinde kendini sakinleştirme becerisini öğrenmesi gerektiğini önermek zorunda kalmadı, çünkü bu fikir çocuğun kendisinden geldi. Öğretmen daha sonra, bu beceriyi öğrenmenin faydalarını onunla tartışarak çocuğun motivasyonunu pekiştirdi. İkisi de bu beceriyi öğrenmenin önemli olduğu konusunda hemfikir olunca, öğretmen ona bu beceriyi öğrenmesine yardım etmesini isteyeceği kişilerin isimlerini saymasını istedi.

Çocuğun destekçileri, çözüm odaklı çocuk terapisinde önemli bir rol oynar; onların görevi, çocukların ilerlemelerini överek ve gerektiğinde sakinleşme yöntemlerini hatırlatarak çocukların becerilerini öğrenmelerine yardımcı olmaktır. Plan ayrıca, çocuğun sakinleşme yönteminin adı ve bu beceriyi öğrendiğini nasıl kutlamak istediği hakkında bir tartışmayı da içeriyordu. Bu ayrıntılar, saldırgan bir nöbet riski olduğunda sakinleşme yöntemini kullanmayı öğrenmek için çok çalışması konusunda çocuğun motivasyonunu artırır.

İkinci Örnek

Aşağıdaki örnek, yine Kids’ Skills katılımcılarından biri (katılımcımız küçük bir özel alternatif okulun müdürüdür) tarafından sağlanan bir vaka raporudur ve aynı yaklaşımın hem davranış bozukluğu hem de dikkat eksikliği bozukluğu tanısı konmuş bir çocukta nasıl kullanılabileceğini göstermektedir.

Örnek 2: Sam (Çocuğun gerçek adı değildir.), birçok öğrenme güçlüğü yaşayan 12 yaşındaki bir çocuktu; normal okulundan atılmış ve şu anda sözde nörogelişimsel engelli çocuklar için kurulmuş küçük bir özel eğitim okuluna devam ediyordu. Sam, zaman zaman şiddetli öfke nöbetleri geçirirdi; bu nöbetler sırasında bağırır, küfür eder ve eşyaları etrafa fırlatırdı. Sakinleştikten sonra genellikle ağlar ve yaptıklarından utanırdı. Bir gün yine öfke patlaması yaşadı, ancak bu sefer öfkesi hiç olmadığı kadar şiddetliydi. Mutfağa koştu, bir ekmek bıçağı kapıp öfkesiyle havada sallamaya başladı. Neyse ki ne kendisine ne de başkasına zarar vermedi, ancak okulun diğer öğrencileri de dahil olmak üzere herkes şok oldu. Durum o kadar ciddiydi ki, personel ve öğrencilerin güvenliği adına, müdür Sam'i okuldan uzaklaştırmayı ciddi olarak düşünmek zorunda kaldı. Ancak bunu yapmadan önce, herkesin güvenliğini sağlamak adına yapılabilecek bir şey olup olmadığını öğrenmek için Sam ile samimi ve içten bir konuşma yapmaya karar verdi. Sam, gözyaşları yanaklarından süzülürek müdürün odasında oturuyordu.

Müdür: Sam, bunun bir daha asla tekrar etmemesi gerektiğini çok iyi biliyorsun. Öfkeni kontrol etmeyi öğrenmezsen, seni okulumuzda bulunduramayız. Sinirlendiğinde, kontrolünü kaybetmene engel olacak bir çözüm bulman gerekecek. Öfkenin o kadar artıp kendini kaybetme noktasına geldiğini fark ettiğinde ne yapabilirsin? Sam: Video oyunu odasına koşup oradaki büyük yastıkları yumruklayabilirim. (Burası sadece beş küçük sınıfı olan küçük bir okuldu ve katın ortasında, öğrencilerin bazen büyük yastıklara uzanıp dinlenebilecekleri, televizyon izleyebilecekleri veya video oyunları oynayabilecekleri cam duvarlı bir oda vardı.)

Müdür: Bu işe yarayabilir. Bana nasıl yapacağını göster. Bir şeye çok kızdığını ve patlamak üzere olduğunu varsayalım. O durumda ne yapacağını göster bana. 

Sam hızla ayağa kalktı ve televizyon odasına koştu; orada yastıklara öfkeyle vurmaya başladı. Müdür Sam'i takip etti ve tüm gösteriyi izledi. Sam yastıkları vurmayı bitirdiğinde, müdür Sam'e bu yöntemin işe yarayabileceğini, ancak bunun için Sam'in bu yöntemi özenle prova etmesi ve okulun hem personelinin hem de öğrencilerinin bu yöntemi bilmesi ve Sam sinirlendiğinde ve bu yöntemi kullanmayı unuttuğunda ona hatırlatabilmesi şartıyla mümkün olacağını açıkladı.

Müdür: Öğretmenin ve okuldaki diğer herkesin, kendini sakinleştirmene ihtiyaç duyacak kadar üzgün olduğunu gördüklerinde, sana televizyon odasına gitmeni nasıl hatırlatmasını istersin?

Sam bir an düşündü ve sonra, havaya yumruklarını kaldırıp yastıkları vurur gibi bir hareket yapabileceklerini söyledi. Bu hareket, sakinleşmek için video oyun odasına koşması gerektiğini ona işaret edecekti.

Müdür, Sam'den önce öğretmenine, sonra diğer personele ve son olarak da okulun diğer öğrencilerine, bundan sonra öfkelenip patlamak üzere olduğunda ne yapacağını göstermesini istedi. Sam, öfkelendiğinde ne yapacağını insanlara her gösterdiğinde, aslında yeni tepkisini prova ediyordu.

Sam ayrıca, kontrolünü kaybetmeye başladığına dair herhangi bir işaret görürlerse, çözümünü ona nasıl hatırlatmalarını istediğini de herkese açıkladı. O günün ilerleyen saatlerinde Sam'in ailesi onu almaya geldiğinde, Sam onlara planından bahsetti ve onlara göstererek çözümünü prova etmek için bir fırsat daha buldu.

Sam’in yöntemi işe yaradı. Okulda bir daha öfke patlaması yaşamadı. Bunun yerine, kendi inisiyatifiyle ya da öğretmeni veya başka birinden gelen bir işarete yanıt vererek sık sık sakinleşme yöntemini kullandı. Sam’in başa çıkması gereken başka birçok öğrenme sorunu vardı, ancak öfke nöbetleri artık bir sorun değildi.

Kids’ Skills’in temel bir özelliği, çocuğun sürece aktif ve sorumlu bir şekilde katılmasıdır. Çocuklar hangi sakinleşme yöntemini kullanmak istediklerini kendileri karar verir, destekçilerini bulur ve kendi yöntemlerini öğrenmek için pratik yaparlar. Aşağıdaki örnek, yine katılımcılarımızdan birinin vaka raporu olup, öfkelenme tehlikesiyle karşı karşıya kalan çocuklarının sakinleşmesini sağlamak için ebeveynlerin bu yaklaşımı evde uygulalaları konusunda nasıl yönlendirilebileceğini göstermektedir.

Üçüncü Örnek

Örnek 3: Beş yaşındaki Julia (Kızın gerçek adı değildir.), çok sevilen bir çocuktu ancak öfke nöbetleri yıllar geçtikçe giderek daha şiddetli hale gelmişti. Son zamanlarda yaşadığı öfke patlamalarından birinde, bir tabureyi pencereye fırlatarak camı kırmıştı. Çaresiz kalan Julia’nın anne babası, kızlarına nasıl davranmaları gerektiği konusunda tavsiye almak umuduyla, Kids’ Skills yönteminde eğitim almış bir danışman olan Jason’a başvurdu.

Jason, ebeveynlere Julia ile birlikte oturup, sakin bir sesle ona artık bir şeye öfkelendiğinde kendini sakinleştirmeyi öğrenmesi gereken bir yaşa geldiğini açıklamaları gerektiğini söyledi. Sakin kalmayı öğrenerek, neye hayal kırıklığı duyduğunu daha iyi ifade edebileceğini ve ebeveynlerinin ona nasıl yardım edip destek olabileceğini açıklamalarını söyledi.

Ebeveynlere, Julia'dan öfkelendiğinde kendini sakinleştirmek için yapabileceği bir şey düşünmesini istemeleri söylendi. Julia'nın herhangi bir önerisi olmazsa, Jason ebeveynlere, evlerinde “sihirli sakinleşme köşesi” olarak adlandırılacak belirli bir yer seçmesini önermelerini söyledi. Burası, Julia'nın kendini sakinleştirmesi gerektiğinde gidip vakit geçirebileceği bir yer olacaktı. Sihirli kare, zemine boya bandıyla işaretlenebilirdi ve Julia, sakinleşmesine yardımcı olacak oyuncakları, kitapları veya diğer eşyaları sihirli kareye koyup koymayacağını da kendisi seçebilirdi.

Jason, Julia’nın anne babasına, sihirli kareye gitmenin Julia tarafından bir ceza olarak değil, çok sinirlendiğinde sakinleşmesine yardımcı olacak, kendi icat ettiği bir yöntem olarak algılanmasının önemli olduğunu açıkladı. Bu nedenle, sihirli karenin nerede olacağına ve Julia’nın sakinleşmek için karenin içinde ne yapacağına kendisinin karar vermesi önemliydi. Aynı şekilde, Julia'nın anne babasına, onun öfke nöbeti geçireceğinden korktuklarında ona sihirli kareyi nasıl hatırlatacaklarını söylemesi de önemliydi.

Anne babası eve geldiklerinde oturup Julia ile sakin bir şekilde konuştular. Ona, patlayacakmış gibi öfkelendiğinde kendini sakinleştirmeyi öğrenmesini istediklerini açıkladılar. Ona sihirli kareden bahsettiler ve Julia'nın bu fikri beğendiğini öğrenince çok sevindiler. Julia, kare için en uygun yerin neresi olacağı konusunda fikir yürütmeye katıldı ve sakinleşmesine yardımcı olacak oyuncaklar ve kitaplar konusunda birçok yaratıcı fikir üretti. Anne ve babası ona sihirli kareyi nasıl hatırlatmalarını istediğini sorduklarında, Julia, anne ve babasının ona sihirli kareyi hatırlatmak için kullanabilecekleri bir jest, nazik bir el hareketi buldu.

Bunu izleyen haftalarda Jason, ebeveynlerle birkaç kez telefonla görüştü; onlara destek oldu ve kızlarıyla birlikte hazırladıkları plana sadık kalmaları için cesaret verdi. Bu düzenleme birkaç hafta uygulandıktan sonra, ebeveynler Jason’a, kızlarının hayal kırıklığına öfke nöbetleriyle tepki verme gibi kötü alışkanlığından kurtulduğuna inandıklarını bildirdiler.

Sonuç: Yukarıda açıklanan yaklaşım, bu makalede bahsedilen diğer psikososyal müdahalelerle birçok ortak noktaya sahiptir. Diğerlerinin yanı sıra, çocukların saldırgan patlamalarını aşmak için yardım almaya istekli oldukları; öfke nöbetlerini aşmak için çocukların becerilerini geliştirmeleri gerektiği; ve ebeveynlerin çocuklarıyla daha iyi başa çıkabilmek için rehberliğe ve tavsiyeye ihtiyaçları olduğu fikrini paylaşmaktadır.

Kids’ Skills Yaklaşımının Avantajları

Kids’ Skills yaklaşımının, burada belirtilmeye değer bazı önemli avantajları vardır:

• Basit yapısı sayesinde bu yaklaşım, sadece eğitimli profesyoneller tarafından değil, öğretmenler, ebeveynler ve büyükanne-büyükbabalar da dahil olmak üzere çocuklara bakan diğer kişiler tarafından da kullanılabilir.
• Çocuklara hitap eder. Bu yaklaşım, çocukların beceriler öğrenme, büyüme ve diğer insanlar tarafından daha olgun bir kişi olarak görülme konusundaki içgüdüsel arzularını kullanır.
• Ebeveynlere hitap eder. Bu yaklaşım, ebeveynlerin çocuklarının sorunlarının suçlusu olduklarını ima etmediği, aksine güçlü duygularıyla daha iyi başa çıkabilen çocukları için değerli destekçiler olduklarını vurguladığı için ebeveynler tarafından kolayca kabul edilir.
• Maliyet tasarrufu sağlar. Yaklaşım işe yaradığında, sınırlı miktarda profesyonel müdahaleyle hızlı sonuçlar verir.
• Sosyal çevreyi etkiler. Yaklaşım, sürecin içine çocuğun sosyal çevresini de dahil eder; böylece ailenin, öğretmenlerin ve hatta çocuğun arkadaşlarının güçlerini birleştirerek çocuğu yapıcı bir şekilde desteklemelerine yardımcı olur.

Agresif öfke nöbetleri yaşayan çocuklara yardım etmeye yönelik Kids’ Skills yaklaşımının etkinliği hakkındaki izlenimlerimiz, hem kendi klinik deneyimlerimize hem de yurt içinde ve yurt dışında düzenlediğimiz eğitim programlarına katılan stajyerler tarafından bize sunulan çok sayıda vaka çalışmasına dayanmaktadır. Bu makalenin, söz konusu yaklaşımın etkinliğini ve verimliliğini belirlemek amacıyla istatistiksel çalışmalar yürütmek isteyen araştırmacıların ilgisini çekmesini umuyoruz.

Ek Kaynaklar

Bu makaleyi okuduktan sonra, saldırgan davranışlar sergileyen bir çocukla, ister kendi çocuğunuz olsun ister birlikte çalıştığınız bir çocuk olsun, Kids’ Skills yaklaşımını denemek için ilham aldıysanız, eğitim amaçlı yazılmış olan; bir danışman, yedi yaşındaki bir kız çocuğu ve annesi arasındaki diyaloğu anlatan bir blog yazısını okumak isteyebilirsiniz. Ayrıca, uluslararası Kids’ Skills web sitesinde İngilizce olarak ücretsiz olarak sunulan ve büyükbabasının önerdiği bir yaklaşımı kullanarak öfke nöbetlerini yenmeyi başaran Linda adlı bir kızın hikayesini anlatan resimli hikayeye de göz atabilirsiniz.

Yazarlar Hakkında

Psikiyatrist Ben Furman ve sosyal psikolog Tapani Ahola, devlet sertifikalı psikoterapist ve çözüm odaklı terapi ve koçluk konusunda kıdemli eğitmenlerdir. Ayrıca Helsinki Kısa Süreli Terapi Enstitüsü'nün de kurucularıdırlar. Otuz yılı aşkın süredir devam eden işbirlikleri boyunca, çözüm odaklı psikolojinin çeşitli klinik ve klinik dışı uygulamalarını geliştirmişler ve bu konu hakkında birçok kitap yazmışlardır.