Duyusal Diskriminasyon Bozukluğunu Anlamak
Duyusal ayırt etmenin gelişimi, farklı duyulardaki işlevsel güçlükler ve terapide temel ilkeler
Duyusal diskriminasyon (ayırt etme) bozukluğu, Miller ve arkadaşlarının Duyusal İşleme Bozukluğu (DİB) sınıflamasında, kişinin bir uyaranın varlığını fark ettiği, ancak niteliklerini yorumlamakta ve uyaranlar arasındaki benzerlik ve farkları algılamakta zorlandığı örüntüyü tanımlar. Dokunsal ve görsel ayırt etme güçlükleri, duyu bütünleme testlerinden elde edilen verilerin faktör analizlerinde ayrı bir örüntü olarak tanımlanmıştır. Bu video seminerde, STAR Institute'te çalışmış pediatrik ergoterapist Renee Allen, duyusal ayırt etmenin gelişimsel kazanımını ve ayırt etme bozukluklarını terapi görüntüleri üzerinden ele almakta, sorunlu alanların belirlenmesine ilişkin ilkeleri gözden geçirmekte ve duyu bütünleme ile bilişsel davranışçı kuramdan gelen kavramları tedaviye uygulamaktadır.
Duyusal Ayırt Etme Bozukluğu Nedir?
Miller ve arkadaşlarının sınıflaması DİB'i üç ana örüntüde toplar [1]. Ayırt etme bozukluğu, uyaranın ne olduğunun ve nereden geldiğinin yorumlanmasıyla ilgilidir:
| Örüntü | Temel güçlük |
|---|---|
| Duyusal modülasyon bozukluğu | Duyusal girdiye verilen tepkinin yoğunluğunu ve süresini düzenleme (aşırı tepkisellik, az tepkisellik, duyusal arayış) |
| Duyusal ayırt etme bozukluğu | Uyaranın niteliklerini yorumlama; uyaranın ne olduğunu ya da nereden geldiğini belirleme; uyaranlar arasındaki benzerlik ve farkları algılama |
| Duyu temelli motor bozukluk | Duyusal sorunlara bağlı postüral kontrol güçlüğü ya da yeni eylemleri tasarlama, planlama ve uygulamada güçlük (dispraksi) |
Ayırt etme güçlükleri görsel, işitsel, dokunsal, vestibüler, proprioseptif ve tat/koku alanlarında görülebilir [1]. Eğitimde farklı duyulardaki ayırt etme güçlüklerinin günlük yaşamdaki işlevsel sonuçları ve bu güçlüklerin çocukluktan başlayarak gelişim boyunca seyri ele alınır.
Bilimsel Dayanak
Ayırt etme örüntüsü duyu bütünleme test verileriyle tanımlanmıştır. Duyu bütünleme kuramına dayalı müdahalelerin kanıtı ise randomize çalışmalar ve sistematik derlemelerden gelir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Mailloux vd., 2011, Am J Occup Ther [2] | Geriye dönük çalışma, 273 çocuk, 4–9 yaş; SIPT, Duyusal İşlemleme Ölçeği ve ebeveyn bildirimi | Açımlayıcı faktör analizi dört örüntü buldu: görsel ve somatik dispraksi; vestibüler-proprioseptif bilateral bütünleme ve sıralama; dokunsal ve görsel ayırt etme; dokunsal savunma ve dikkat. |
| Schaaf vd., 2014, J Autism Dev Disord [3] | RKÇ, 32 otizmli çocuk, 4–8 yaş, Ayres Duyu Bütünleme (ASI) ve olağan bakım | ASI grubunun bireysel hedef (GAS) puanları anlamlı olarak daha yüksekti (p = 0,003, d = 1,2). Öz bakımda (d = 0,9) ve sosyalleşmede (d = 0,7) bakım veren yardımına daha az gereksinim duyuldu. |
| Acuña vd., 2025, Am J Occup Ther [4] | Sistematik derleme, 9 RKÇ, 344 katılımcı, 0–12 yaş | Otizmli çocukların bireysel hedeflerine ulaşmasında güçlü kanıt. |
Temel Kazanımlar
- Duyusal ayırt etme bozukluğunun temel özelliklerini ve modülasyon bozukluğu ile duyu temelli motor bozukluktan farkını açıklayabileceksiniz.
- Duyusal ayırt etme becerisinin gelişimsel kazanımını ve güçlüklerin yaşam boyu seyrini tartışabileceksiniz.
- Dokunsal, görsel, işitsel, vestibüler ve proprioseptif ayırt etme güçlüklerinin günlük yaşamdaki işlevsel etkilerini tanıyabileceksiniz.
- Terapi görüntüleri üzerinden sorunlu alanları belirleyebileceksiniz.
- Duyu bütünleme kuramının temel tedavi ilkelerini ayırt etme güçlüklerine uygulayabileceksiniz.
- Bilişsel davranışçı kuramdan gelen kavramların tedavi planındaki yerini değerlendirebileceksiniz.
- Ayırt etme güçlüklerinin tanı sistemlerindeki yerini ve kanıt düzeyini ailelere ve ekip üyelerine aktarabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Duyusal ayırt etmenin gelişimsel kazanımı
- Duyusal ayırt etme bozukluğunun tanımı ve temel özellikleri
- Farklı duyularda ayırt etme güçlükleri ve işlevsel etkileri
- Terapi görüntüleri üzerinden sorunlu alanların belirlenmesi
- Duyu bütünleme ve bilişsel davranışçı kuramdan gelen kavramlarla temel tedavi ilkeleri
Kimlere Yönelik?
Eğitim, duyusal işleme güçlüğü olan çocukları değerlendiren ya da bu çocuklarla terapi yürüten uzmanlara yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Fizyoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Çocuk gelişimciler
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
Eğitmen Hakkında
Renee Allen, OTR/L, 2000 yılında Boston University'de yüksek lisansını tamamladığından bu yana pediatrik ergoterapist olarak çalışmaktadır. Erken müdahale programlarında, Perkins School for the Blind'da işitme ve görme yetersizliği birlikte olan öğrencilerle ve iki özel duyusal klinikte çalışmıştır. 2008–2011 yılları arasında STAR Institute'te görev yapmıştır. Duyu Bütünleme ve Praksis Testleri (SIPT) eğitimi almıştır ve DIR/Floortime modelinde ara düzey sertifikası vardır. Colorado'da 0–6 yaş çocuklarla evlerinde ve kendi kliniğinde çalışmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Ayırt etme güçlüğü duyusal az tepkisellikten nasıl ayrılır?
Miller ve arkadaşlarının tanımlarına göre az tepkisellikte kişi çevresindeki duyusal uyaranları fark etmez ya da onlara yanıt vermez. Ayırt etme bozukluğunda ise uyaranın varlığı fark edilir, güçlük uyaranın ne olduğunu ve nereden geldiğini yorumlamadadır [1].
Duyusal ayırt etme bozukluğu bir tanı sisteminde yer alıyor mu?
DSM-5'te DİB ayrı bir tanı olarak yer almaz; duyusal girdiye aşırı ya da az tepkisellik otizm spektrum bozukluğu ölçütlerinde tanımlanır [5]. Bebeklik ve erken çocukluk dönemi için hazırlanan DC:0-5, “Duyusal İşleme Bozuklukları” kategorisi altında Duyusal Aşırı Tepkisellik Bozukluğu, Duyusal Az Tepkisellik Bozukluğu ve Diğer Duyusal İşleme Bozukluğu tanılarını içerir; ayırt etme bozukluğu ayrı bir tanı olarak tanımlanmaz [6].
Duyu bütünleme müdahalesinin uygunluk ölçütü neleri kapsar?
ASI uygunluk ölçütü, terapi sürecini tanımlayan on süreç öğesi ile terapistin mezuniyet sonrası en az 50 saatlik duyu bütünleme eğitimi almasını ve süpervizyon ya da mentorluk desteğini sürdürmesini içeren yapısal koşullardan oluşur [7]. Olumlu sonuç bildiren randomize çalışmalar bu ölçüte göre yürütülmüştür [3, 4].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; dileyen katılımcılar için Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
- Mailloux, Z., Mulligan, S., Smith Roley, S., Blanche, E., Cermak, S., Coleman, G. G., Bodison, S., & Lane, C. J. (2011). Verification and clarification of patterns of sensory integrative dysfunction. American Journal of Occupational Therapy, 65(2), 143–151.
- Schaaf, R. C., Benevides, T., Mailloux, Z., Faller, P., Hunt, J., van Hooydonk, E., Freeman, R., Leiby, B., Sendecki, J., & Kelly, D. (2014). An intervention for sensory difficulties in children with autism: A randomized trial. Journal of Autism and Developmental Disorders, 44(7), 1493–1506.
- Acuña, C., Gallegos-Berrios, S., Barfoot, J., Meredith, P., & Hill, J. (2025). Ayres Sensory Integration® with children ages 0 to 12: A systematic review of randomized controlled trials. American Journal of Occupational Therapy, 79(3).
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- ZERO TO THREE. (2016). DC:0–5™: Diagnostic classification of mental health and developmental disorders of infancy and early childhood. ZERO TO THREE.
- Parham, L. D., Roley, S. S., May-Benson, T. A., Koomar, J., Brett-Green, B., Burke, J. P., Cohn, E. S., Mailloux, Z., Miller, L. J., & Schaaf, R. C. (2011). Development of a fidelity measure for research on the effectiveness of the Ayres Sensory Integration® intervention. American Journal of Occupational Therapy, 65(2), 133–142.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Ayırt etme güçlüğünün varlığı ve müdahale gereksinimi, standart testler ve klinik gözlemi birleştiren kapsamlı bir değerlendirmeyle belirlenir.