Eğitmenler için Duyusal İşleme Bozukluğuna Genel Bir Bakış
Okul gününde duyusal işleme güçlüklerinin tanınması ve farklı duyusal profillere yönelik sınıf stratejileri
Gündelik duyumları işlemekte zorlanan çocuklar için okul günü özellikle zorlayıcı olabilir: duyusal işleme, uyarılmışlık düzeyini, odaklanma ve dikkati, akran ilişkilerini ve üst düzey bilişsel becerileri etkiler. Duyusal İşleme Bozukluğu (DİB), Miller ve arkadaşlarının sınıflamasında modülasyon, ayırt etme ve duyu temelli motor bozukluk olarak üç örüntüde tanımlanır; DSM-5'te ayrı bir tanı olarak yer almaz. Bir toplum örnekleminde ebeveynlerin yaklaşık beşte biri okul öncesi çocuklarında duyusal aşırı tepkisellik bildirmiştir. Bu video seminerde, devlet okulları, ayaktan klinikler ve evde sağlık hizmetlerinde çalışmış ergoterapist Dr. Stephanie Capshaw, sekiz duyusal sistemi, DİB alt tiplerini ve akademik performansa etkilerini, farklı duyusal güçlükleri olan çocuklar için sınıf stratejileriyle birlikte ele almaktadır.
Duyusal İşleme Bozukluğu Nedir?
DİB, duyusal uyaranların alınmasını, işlenmesini ya da yorumlanmasını etkileyen güçlükleri tanımlar. Eğitimde görme, işitme, tat, dokunma, koku ve denge (vestibüler) duyuları dahil sekiz duyusal sistem ele alınır. Miller ve arkadaşlarının önerdiği sınıflama üç ana örüntü tanımlar [1]:
| Örüntü | Alt tipler ve tanım |
|---|---|
| Duyusal modülasyon bozukluğu | Aşırı tepkisellik: duyuma daha hızlı, daha yoğun ya da daha uzun süreli tepki. Az tepkisellik: çevredeki duyusal uyaranları fark etmeme. Duyusal arayış: olağandışı miktarda ya da türde duyusal girdi arama. |
| Duyusal ayırt etme bozukluğu | Uyaranın niteliklerini yorumlamada ve uyaranlar arasındaki benzerlik ve farkları algılamada güçlük |
| Duyu temelli motor bozukluk | Postüral bozukluk ve dispraksi |
Miller ve arkadaşları, aşırı tepkisellikte görülen kaç, savaş ya da donakal tepkilerinin isteğe bağlı davranış gibi görünebildiğini ve otomatik tepkiler olduğunu vurgular [1]. DSM-5'te DİB ayrı bir tanı olarak yer almaz; duyusal girdiye aşırı ya da az tepkisellik otizm spektrum bozukluğu tanı ölçütlerinin B4 maddesinde tanımlanır [2]; bebeklik ve erken çocukluk dönemi için hazırlanan DC:0-5 ise “Duyusal İşleme Bozuklukları” kategorisi altında Duyusal Aşırı Tepkisellik Bozukluğu, Duyusal Az Tepkisellik Bozukluğu ve Diğer Duyusal İşleme Bozukluğu tanılarını içerir [3].
Bilimsel Dayanak
Okul çağı ve okul öncesi çocuklarda duyusal güçlüklerin yaygınlığı ve sonuçları toplum örneklemleri ve sistematik derlemelerle, sınıfta kullanılan duyu temelli uygulamalar ise sistematik derlemelerle incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Carpenter vd., 2019, J Abnorm Child Psychol [4] | Toplum örneklemi, 2–5 yaş 917 çocuk; 6 yaşta yeniden değerlendirilen 191 çocuk | Ebeveynlerin yaklaşık %20'si en az bir duyusal alanda aşırı tepkisellik bildirdi. Aşırı tepkiselliği olan çocukların yaklaşık %43'ünde eş zamanlı kaygı bozukluğu vardı (olmayanlarda %13,3). Okul öncesi aşırı tepkisellik 6 yaştaki kaygı belirtilerini yordadı. |
| Ghanizadeh, 2011, Psychiatry Investig [5] | Sistematik derleme, DEHB'li çocuklarda duyusal işleme üzerine 11 çalışma | Duyusal işleme sorunları DEHB'li çocuklarda tipik gelişenlere göre daha sıktı; dokunsal güçlükler ve denge sorunları öne çıktı. |
| Case-Smith vd., 2015, Autism [6] | Sistematik derleme, otizmde duyusal müdahaleler, 2000–2012 | Duyu bütünleme terapisi iki randomize çalışmada bireysel hedeflerde olumlu etki gösterdi. |
Temel Kazanımlar
- Sekiz duyusal sistemi ve okul günündeki işlevlerini tanımlayabileceksiniz.
- DİB'in modülasyon, ayırt etme ve duyu temelli motor örüntülerini ve alt tiplerini ayırt edebileceksiniz.
- Duyusal işleme güçlüklerinin uyarılmışlık, dikkat, akran ilişkileri ve akademik performans üzerindeki etkilerini sınıf gözlemleriyle ilişkilendirebileceksiniz.
- Sınıfta DİB'e işaret edebilecek belirtileri tanıyabilecek ve değerlendirme sürecini açıklayabileceksiniz.
- Farklı duyusal güçlükleri olan çocuklar için sınıf stratejileri seçebilecek ve etkilerini ölçülebilir hedeflerle izleyebileceksiniz.
- Bireyselleştirilmiş öğrenme planlarında duyusal gereksinimleri ele alabileceksiniz.
- Ailelerle ve ergoterapist gibi uzmanlarla işbirliği içinde çalışabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Duyusal İşleme Bozukluğunun tanımı: duyusal girdinin alınması, işlenmesi ve yorumlanması
- Sekiz duyusal sistem
- DİB alt tipleri ve akademik performansa etkileri
- DİB belirtileri ve değerlendirme süreci
- Sınıf içi destek stratejileri ve bireyselleştirilmiş öğrenme planları
- Aileler ve uzmanlarla işbirliği
- Öğrenciye empatiyle yaklaşma
Kimlere Yönelik?
Eğitim, okul öncesi ve okul ortamında duyusal işleme güçlüğü olan çocuklarla çalışan uzmanlara ve eğitimcilere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Okul öncesi ve sınıf öğretmenleri
- Özel eğitim öğretmenleri
Eğitmen Hakkında
Stephanie Capshaw, OTD, OTR/L, 20 yılı aşkın deneyimi olan bir ergoterapisttir; devlet okullarında, ayaktan kliniklerde ve evde sağlık hizmetlerinde çalışmıştır. Ergoterapi yüksek lisansını Texas Woman's University'den, ergoterapi doktorasını (OTD) University of St. Augustine for Health Sciences'tan almıştır. Duyusal işleme, SIPT uygulaması ve el yazısı (Handwriting Without Tears) alanlarında uzmanlık sertifikaları vardır; STAR Institute'te Dr. Lucy Jane Miller'ın mentorluğunda bir yıl çalışmıştır. University of Texas at El Paso'da ergoterapi öğretim üyesi olarak sağlık eşitsizlikleri, kültürel yeterlik, sınır bölgesi sağlığı, toplum katılımı ve pediatrik ergoterapi üzerine çalışmıştır. AOTA ve Teksas ergoterapi kongrelerinde ve STAR Institute Uluslararası Sempozyumu'nda sunumlar yapmıştır.
Sık Sorulan Sorular
DEHB tanılı bir öğrencideki duyusal güçlükler DEHB'nin bir parçası mıdır?
176 çocuğun karşılaştırıldığı çalışmada DEHB ve duyusal modülasyon bozukluğu farklı profiller göstermiştir: dikkatsizlik DEHB'de, duyusal belirtiler ve kaygı duyusal modülasyon bozukluğunda daha belirgindir. İki tanının birlikte görüldüğü çocuklarda hem dikkat hem duyusal güçlükler artmıştır [8].
Otizmli öğrencilerde duyusal güçlükler ne kadar belirgindir?
14 çalışmayı kapsayan meta-analizde otizmli ve tipik gelişen gruplar arasında duyusal modülasyon belirtilerinde yüksek düzeyde fark bulunmuştur. En büyük fark az tepkisellikte, ardından aşırı tepkisellik ve duyusal arayışta görülmüş; fark en çok 6–9 yaş çocuklarda belirgindir [9].
Sınıfta duyusal güçlük gözlenen bir öğrenci için ilk adım ne olmalıdır?
Amerikan Pediatri Akademisi, duyusal güçlükleri olan çocuklarda gelişimsel ve davranışsal tabloların ayrıntılı değerlendirilmesini önerir [7]. Öğretmen gözlemleri bu değerlendirmeye ergoterapist ve aileyle işbirliği içinde aktarılır.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; dileyen katılımcılar için Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- ZERO TO THREE. (2016). DC:0–5™: Diagnostic classification of mental health and developmental disorders of infancy and early childhood. ZERO TO THREE.
- Carpenter, K. L. H., Baranek, G. T., Copeland, W. E., Compton, S., Zucker, N., Dawson, G., & Egger, H. L. (2019). Sensory over-responsivity: An early risk factor for anxiety and behavioral challenges in young children. Journal of Abnormal Child Psychology, 47(6), 1075–1088.
- Ghanizadeh, A. (2011). Sensory processing problems in children with ADHD, a systematic review. Psychiatry Investigation, 8(2), 89–94.
- Case-Smith, J., Weaver, L. L., & Fristad, M. A. (2015). A systematic review of sensory processing interventions for children with autism spectrum disorders. Autism, 19(2), 133–148.
- Zimmer, M., Desch, L., Section on Complementary and Integrative Medicine, & Council on Children With Disabilities. (2012). Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders. Pediatrics, 129(6), 1186–1189.
- Miller, L. J., Nielsen, D. M., & Schoen, S. A. (2012). Attention deficit hyperactivity disorder and sensory modulation disorder: A comparison of behavior and physiology. Research in Developmental Disabilities, 33, 804–818.
- Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(1), 1–11.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Sınıfta gözlenen duyusal tepkiler tek başına tanı anlamına gelmez; çocuğun gereksinimleri kapsamlı bir değerlendirmeyle belirlenir.
