Duyusal İşlemleme Güçlükleri ve Kaygı Bozukluğu
Duyusal aşırı tepkisellik ile kaygı arasındaki ilişki ve aşırı uyarıcı ortamlarla baş etme stratejileri
Gündelik dokunsal ve işitsel uyaranlara verilen yoğun tepkiler, yani duyusal aşırı tepkisellik, kaygı belirtileriyle birlikte sık görülür. Aşırı uyarılmış ortamlarda bu tepkiler kaygıyı ve stresi artırabilir ve kişinin sosyal ortamlardan uzak durmasına yol açabilir. Boylamsal çalışmalar duyusal aşırı tepkiselliğin sonraki kaygıyı yordayabildiğini göstermektedir. Bu video eğitimde pediatrik ergoterapist Marga Grey, MSc OT, duyusal işlemleme güçlüklerinin kaygı ile ilişkisini ve işlevsel görevler üzerindeki etkisini ele almaktadır. Katılımcılar aşırı uyarıcı ortamların azaltılmasına ya da bu ortamlardan uzak durulmasına yönelik stratejiler üzerinde çalışacaktır.
Duyusal Aşırı Tepkisellik ve Kaygı Nasıl İlişkilidir?
Duyusal aşırı tepkisellik, duyusal modülasyon güçlüklerinin bir alt tipidir ve çocuğun gündelik sesler, dokunuşlar, kokular ya da kalabalık ortamlar karşısında yoğun, kaçınmaya ya da sıkıntıya yol açan tepkiler vermesiyle tanımlanır. Alanyazındaki yaygınlık tahminleri genel çocuk nüfusunda %10–17, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarda %56–70 aralığındadır [1].
Green ve Ben-Sasson, duyusal aşırı tepkisellik ile kaygı arasındaki ilişkiyi açıklamak için üç model tanımlar [1]:
| Model | Önerilen mekanizma |
|---|---|
| Birincil kaygı | Aşırı uyarılmışlık ve tetikte olma hali dikkati duyusal uyaranlara yöneltir; koşullanma ve kaçınma aşırı tepkiyi sürdürür. |
| Birincil duyusal aşırı tepkisellik | Yoğun, öngörülemeyen ve kontrol edilemeyen duyusal deneyimler korku koşullanmasına yol açar; korku zamanla yerlere ve durumlara genellenir. |
| Ortak etken ya da örtüşme | İki durum ortak bir risk etkeni (ör. amigdala farklılıkları) ya da tanı ölçütlerindeki örtüşme yoluyla birlikte görülür. |
Yazarlar her model için kanıt bulunduğunu belirtir [1].
Klinik Süreç: Ayırıcı Tanı ve Strateji Seçimi
Ayırıcı tanıda tepkinin kapsamı yol gösterir. Duyusal aşırı tepkisellik çoğunlukla birbirine benzer birçok duyusal uyarana verilen tepkileri kapsar; özgül fobi tek bir uyarana ya da duruma yöneliktir; yaygın kaygı ise duyusal tetikleyicilerin ötesine uzanır [1]. Ergoterapistler ve psikologların aynı belirtileri farklı yorumlayabildiği göz önüne alındığında, iki durumun birlikte değerlendirilmesi önerilir [1].
Eğitimin uygulama bölümü, aşırı uyarıcı ortamların azaltılmasına ya da bu ortamlardan uzak durulmasına yönelik stratejileri ele alır. Strateji seçiminde kaçınmanın iki yönü birlikte değerlendirilir: uyaran yükünün azaltılması çocuğun günlük etkinliklere katılımını kolaylaştırabilir; birincil kaygı modeline göre ise kaçınma, koşullanma yoluyla aşırı tepkinin sürmesine katkıda bulunabilir [1]. Bu nedenle ortam düzenlemeleri, çocuğun katılımını artırmaya yönelik bireysel amaçlarla birlikte planlanır.
Bilimsel Dayanak
Duyusal aşırı tepkisellik ile kaygı arasındaki ilişki toplum örneklemleri, klinik örneklemler ve boylamsal çalışmalarla incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Ben-Sasson vd., 2009, J Abnorm Child Psychol [2] | Bebeklikten itibaren izlenen toplum örneklemi, 925 çocuk, 7–11 yaş | Ebeveynlerin yaklaşık %16'sı çocuklarını en az dört dokunsal ya da işitsel uyarandan rahatsız olan çocuklar olarak bildirdi. Aşırı tepkiselliği yüksek çocuklarda erken ve eş zamanlı içe yönelim, dışa yönelim ve düzenleme sorunları daha sık, uyumlu sosyal davranış daha azdı. |
| Green ve Ben-Sasson, 2010, J Autism Dev Disord [1] | Kuramsal derleme, otizm spektrum bozukluğu | Duyusal aşırı tepkisellik ile kaygı arasındaki ilişki için üç nedensel model tanımlandı. |
| Green vd., 2012, J Autism Dev Disord [3] | Boylamsal, 149 otizmli küçük çocuk, bir yıl arayla iki ölçüm, çapraz gecikmeli analiz | Kaygı belirtileri zamanla arttı, aşırı tepkisellik görece kararlı kaldı. Aşırı tepkisellik, yaş, otizm belirti şiddeti ve anne kaygısı kontrol edildikten sonra da sonraki kaygıyı yordadı; kaygı sonraki aşırı tepkiselliği yordamadı. |
| Conelea vd., 2014, J Dev Behav Pediatr [4] | Kaygı kliniğine başvuran 88 çocuk, 4–17 yaş; %94,3'ü en az bir kaygı bozukluğu tanı ölçütünü karşılıyordu | Çocukların %93,2'si en az bir dokunsal ya da işitsel uyarandan rahatsızdı; ortalama 9,2 rahatsız edici uyaran bildirildi. Aşırı tepkisellik puanları genel işlevsellikteki bozulmayla ilişkiliydi (r = −0,27). |
Temel Kazanımlar
- Duyusal modülasyon, duyusal temelli hareketler ve duyusal farklılıklar dahil, duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamını açıklayabileceksiniz.
- Duyusal aşırı tepkisellik ile kaygı arasındaki ilişkiyi açıklayan modelleri karşılaştırabileceksiniz.
- Duyusal aşırı tepkisellik, özgül fobi ve yaygın kaygı arasında ayırıcı tanı yapabileceksiniz.
- Duyusal işlemleme güçlüklerinin işlevsel görevler ve sosyal katılım üzerindeki etkisini değerlendirebileceksiniz.
- Aşırı uyarıcı ortamlardan uzak durma ya da bu ortamları azaltma stratejilerini bireysel ihtiyaçlara göre seçebileceksiniz.
- Ortam düzenlemelerini çocuğun katılımını artırmaya yönelik amaçlarla ilişkilendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Eğitim iki video dersten oluşur ve aşağıdaki konuları kapsar.
- Duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamı: duyusal modülasyon, duyusal temelli hareketler ve duyusal farklılıklar
- Duyusal zorlukların kaynağı: duyusal bilginin işlenme biçimindeki farklılıklar
- Duyusal zorlukların günlük yaşam, öğrenme, sosyal etkileşim ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi
- Aşırı uyarılmış ortamlarda kaygı ve stres artışı, sosyal ortamlardan uzak durma
- Duyusal işlemleme bozukluklarının işlevsel görevlere etkisi
- Aşırı uyarıcı ortamlardan uzak durma ya da bu ortamları azaltma stratejileri
- Uygun destek ve müdahale seçenekleri
Kimlere Yönelik?
Eğitim, duyusal işlemleme güçlükleri ve kaygı belirtileri olan çocuklarla çalışan klinisyenlere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler
Eğitmen Hakkında
Marga Grey, MSc OT, ergoterapi alanında yüksek lisans derecesine sahip bir pediatrik ergoterapisttir ve 40 yılı aşkın süredir çocuklar ve aileleriyle çalışmaktadır. Güney Afrika ve Avustralya'da kamu sektöründe ve özel muayenehanede çalışmıştır. Klinik çalışmaları duyu bütünleme teknikleri ile otizm spektrumunda olan, DEHB'si bulunan ve dikkat ve algı güçlükleri yaşayan çocuklar üzerinedir. Çocuklara yönelik hareket programları sunan CoordiKids'in kurucusu ve CEO'sudur; ebeveyn koçluğu ve terapistlere mentorluk yapmaktadır. İlk üç yaşta gelişim üzerine Sensible Stimulation (2009) kitabının yazarıdır.
Sık Sorulan Sorular
Duyusal aşırı tepkisellik hangi yaşta başlar?
Kaygı kliniğine başvuran çocuklarda belirtilerin erken başladığı bildirilmiştir: ailelerin %38,6'sı belirtilerin 3 yaşından, %59,1'i 5 yaşından önce başladığını ifade etmiştir [4].
Duyusal aşırı tepkisellik obsesif kompulsif belirtilerle ilişkili mi?
Aynı klinik örneklemde aşırı tepkisellik puanları obsesif kompulsif belirtilerle (r = 0,42 ve 0,51), depresif belirtilerle (r = 0,38) ve genel kaygı puanıyla (r = 0,39) ilişkili bulunmuştur. Yazarlar aşırı tepkiselliğin obsesif kompulsif bozuklukla yakından ilişkili olabileceğini belirtmiştir [4].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Green, S. A., & Ben-Sasson, A. (2010). Anxiety disorders and sensory over-responsivity in children with autism spectrum disorders: Is there a causal relationship? Journal of Autism and Developmental Disorders, 40(12), 1495–1504.
- Ben-Sasson, A., Carter, A. S., & Briggs-Gowan, M. J. (2009). Sensory over-responsivity in elementary school: Prevalence and social-emotional correlates. Journal of Abnormal Child Psychology, 37(5), 705–716.
- Green, S. A., Ben-Sasson, A., Soto, T. W., & Carter, A. S. (2012). Anxiety and sensory over-responsivity in toddlers with autism spectrum disorders: Bidirectional effects across time. Journal of Autism and Developmental Disorders, 42(6), 1112–1119.
- Conelea, C. A., Carter, A. C., & Freeman, J. B. (2014). Sensory over-responsivity in a sample of children seeking treatment for anxiety. Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, 35(8), 510–521.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Kaygı bozukluğu tanısı ve tedavisi ilgili hekim ya da ruh sağlığı uzmanı tarafından belirlenir; duyusal işlemleme güçlüklerine yönelik stratejiler uzman tarafından bireysel olarak planlanır.