Duyusal İşlemleme Güçlükleri ve Otizm Spektrum Bozukluğu
Otizmde aşırı ve az duyarlılık örüntüleri, işlevsel etkiler ve destek seçenekleri
Duyusal işlemleme farklılıkları otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde sık görülür ve tanı ölçütleri arasında yer alır. Bazı bireyler duyusal uyaranlara aşırı duyarlılık (hipersensitivite), bazıları yetersiz duyarlılık (hiposensitivite) gösterir ve bu farklılıklar günlük yaşamı, öğrenmeyi ve sosyal etkileşimi etkileyebilir. Duyusal farklılıkların yaygınlığı ve örüntüleri geniş örneklemli çalışmalar ve meta-analizlerle ortaya konmuştur. Bu video eğitimde pediatrik ergoterapist Marga Grey, MSc OT, otizmde duyusal işlemleme güçlüklerinin kapsamını, işlevsel görevlere etkisini ve aşırı uyarıcı ortamlarla baş etme stratejilerini ele almaktadır.
Otizmde Duyusal İşlemleme Güçlükleri
DSM-5, duyusal girdiye aşırı ya da az tepkiselliği ve çevrenin duyusal yönlerine olağandışı ilgiyi otizm spektrum bozukluğunun kısıtlı ve yinelenen davranış örüntüleri ölçütü (B4) altında tanımlar [1]. Böylece duyusal belirtiler otizmde tanının bir parçası olarak değerlendirilir.
3–6 yaş arasında 281 otizmli çocuğu yaşça eşleştirilmiş tipik gelişen çocuklarla karşılaştıran çalışmada, Kısa Duyu Profili bölümlerinde “kesin farklılık” düzeyinde puan alan otizmli çocukların oranları şöyledir [2]:
| Kısa Duyu Profili bölümü | Otizmli çocuklarda kesin farklılık |
|---|---|
| Az tepkisellik / duyusal arayış | %86,1 |
| İşitsel filtreleme | %77,6 |
| Dokunsal hassasiyet | %60,9 |
| Tat ve koku hassasiyeti | %54,1 |
| Toplam puan | %83,6 (tipik gelişen grupta %3,2) |
Bölümler arasındaki oran farkları, otizmli çocuklarda duyusal örüntülerin duyu sistemine göre değiştiğini gösterir. Bu nedenle değerlendirme her duyu sistemini ayrı ayrı ele alır.
Klinik Süreç: Değerlendirmeden Desteğe
Değerlendirme, bir ergoterapist ya da duyusal işlemleme alanında uzman bir klinisyen tarafından bireysel olarak yapılır ve çocuğun hangi uyaranlara hassas olduğunu, hangilerini aradığını ve bu örüntülerin öz bakım, oyun, okul ve sosyal katılım gibi işlevsel görevleri nasıl etkilediğini belirler. Destek planında birden fazla strateji birlikte kullanılır:
- Aşırı uyarıcı ortamların azaltılması ya da çocuğun bu ortamlara hazırlanması
- Duyusal ihtiyaçların günlük rutin içinde karşılanması
- Ergoterapi, dil ve konuşma terapisi ve fizyoterapinin birlikte çalışması
- Aileyle iş birliği içinde bireysel amaçların belirlenmesi
Klinik ortamda bire bir yürütülen ve uygunluk ölçütüne bağlı Ayres Sensory Integration® (ASI) ile sınıfta ya da evde uygulanan duyu temelli stratejiler alanyazında ayrı müdahaleler olarak incelenir [3].
Bilimsel Dayanak
Otizmde duyusal işlemleme hem tanımlayıcı çalışmalar ve meta-analizlerle hem de randomize kontrollü müdahale çalışmalarıyla incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Tomchek ve Dunn, 2007, Am J Occup Ther [2] | 281 otizmli ve 281 yaşça eşleştirilmiş tipik gelişen çocuk, 3–6 yaş; Kısa Duyu Profili | Otizmli çocukların %95'i toplam puanda bir düzeyde duyusal işlemleme güçlüğü gösterdi. Gruplar 38 maddenin 35'inde (%92) ve tüm bölümlerde anlamlı olarak farklılaştı (p < 0,001). |
| Ben-Sasson vd., 2009, J Autism Dev Disord [4] | Meta-analiz, 14 çalışma, otizmli ve tipik gelişen bireyler | Duyusal modülasyon belirtilerinde gruplar arasında yüksek düzeyde fark bulundu; en büyük fark az tepkisellikte, ardından aşırı tepkisellik ve duyusal arayışta görüldü. |
| Acuña vd., 2025, Am J Occup Ther [5] | Sistematik derleme, 9 RKÇ, 344 katılımcı, 0–12 yaş | ASI'nin otizmli çocukların bireysel hedeflerine ulaşmasında güçlü kanıt (5 RKÇ). |
Temel Kazanımlar
- Duyusal modülasyon, duyusal temelli hareketler ve duyusal farklılıklar dahil, duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamını açıklayabileceksiniz.
- Otizm spektrum bozukluğunda duyusal belirtilerin tanı ölçütlerindeki yerini açıklayabileceksiniz.
- Otizmli bireylerde aşırı duyarlılık ve yetersiz duyarlılık örüntülerini ayırt edebileceksiniz.
- Duyusal işlemleme bozukluklarının otizmli çocukların işlevsel görevlerine etkisini değerlendirebileceksiniz.
- Aşırı uyarıcı ortamlardan uzak durma ya da bu ortamları azaltma stratejilerini bireysel ihtiyaçlara göre seçebileceksiniz.
- Klinik duyu bütünleme müdahalesi ile duyu temelli stratejiler arasındaki farkları açıklayabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Duyusal işlemleme bozukluğunun kapsamı: duyusal modülasyon, duyusal temelli hareketler ve duyusal farklılıklar
- Otizm spektrum bozukluğunda duyusal zorluklar: aşırı duyarlılık ve yetersiz duyarlılık
- Duyusal zorlukların günlük yaşam, öğrenme, sosyal etkileşim ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi
- Duyusal işlemleme bozukluklarının işlevsel görevlere etkisi
- Aşırı uyarıcı ortamlardan uzak durma ya da bu ortamları azaltma stratejileri
- Ergoterapi, dil ve konuşma terapisi ve fizyoterapinin rolü; bireysel ihtiyaçlara göre çok yönlü yaklaşım
Kimlere Yönelik?
Eğitim, otizm spektrum bozukluğu olan çocuklarla çalışan klinisyenlere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler
Eğitmen Hakkında
Marga Grey, MSc OT, ergoterapi alanında yüksek lisans derecesine sahip bir pediatrik ergoterapisttir ve 40 yılı aşkın süredir çocuklar ve aileleriyle çalışmaktadır. Güney Afrika ve Avustralya'da kamu sektöründe ve özel muayenehanede çalışmıştır. Klinik çalışmaları duyu bütünleme teknikleri ile otizm spektrumunda olan, DEHB'si bulunan ve dikkat ve algı güçlükleri yaşayan çocuklar üzerinedir. Çocuklara yönelik hareket programları sunan CoordiKids'in kurucusu ve CEO'sudur; ebeveyn koçluğu ve terapistlere mentorluk yapmaktadır. İlk üç yaşta gelişim üzerine Sensible Stimulation (2009) kitabının yazarıdır.
Sık Sorulan Sorular
Otizmde duyusal farklılıklar yaşla değişir mi?
Meta-analizde otizmli ve tipik gelişen bireyler arasındaki duyusal modülasyon farkının büyüklüğü yaşa göre değişmiş ve en belirgin olarak 6–9 yaş arasındaki çocuklarda görülmüştür [4].
Otizmli çocukları tipik gelişen çocuklardan ayırmayan duyusal davranışlar var mı?
Kısa Duyu Profili'nin 38 maddesinden üçü gruplar arasında farklılaşmamıştır: uzun kollu giysilere tepki, baş aşağı pozisyon gerektiren etkinlikler ve ışıktan korunmak için gözleri kısma ya da kapatma [2].
Ebeveyn bildirimi duyusal değerlendirme için yeterli mi?
Klinik değerlendirmede ebeveyn bildirimi, çocuğun gözlemi ve işlevsel görevlerdeki performansıyla birlikte yorumlanır.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- Tomchek, S. D., & Dunn, W. (2007). Sensory processing in children with and without autism: A comparative study using the Short Sensory Profile. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 190–200.
- Nowell, S. W., Szendrey, S., Steinbrenner, J. R., Hume, K., & Odom, S. L. (2020). Sensory integration: A companion to the NCAEP report. National Clearinghouse on Autism Evidence and Practice, FPG Child Development Institute, The University of North Carolina at Chapel Hill.
- Ben-Sasson, A., Hen, L., Fluss, R., Cermak, S. A., Engel-Yeger, B., & Gal, E. (2009). A meta-analysis of sensory modulation symptoms in individuals with autism spectrum disorders. Journal of Autism and Developmental Disorders, 39(1), 1–11.
- Acuña, C., Gallegos-Berrios, S., Barfoot, J., Meredith, P., & Hill, J. (2025). Ayres Sensory Integration® with children ages 0 to 12: A systematic review of randomized controlled trials. American Journal of Occupational Therapy, 79(3).
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bir müdahalenin belirli bir çocuk için uygunluğu, çocuğun duyusal profili ve işlevsel ihtiyaçları değerlendirilerek uzman tarafından belirlenir.