Duyusal İşlemleme Güçlükleri ve İlişkili Bozukluklara Giriş Programı
Duyusal işlemleme güçlüklerinin sınıflaması, ilişkili tanılar, ayırıcı tanı ve klinik karar verme
Duyusal işlemleme güçlükleri, çevreden gelen duyusal bilginin algılanması, düzenlenmesi ve bu bilgiye verilen tepkilerdeki farklılıklar olarak tanımlanır ve günlük yaşama katılımı, öğrenmeyi ve sosyal etkileşimi etkileyebilir. Ebeveyn bildirimine dayanan çalışmalar bu güçlüklerin okul çağındaki çocukların önemli bir bölümünde görüldüğünü bildirir. Bu video eğitimde pediatrik ergoterapist Marga Grey, MSc OT, duyusal işlemleme güçlüklerinin nöromotor gelişim, otizm spektrum bozukluğu ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ile ilişkisini ele almaktadır. Eğitim üç dersten oluşur ve kuramsal bilgi, belirtiler, ayırıcı tanı, klinik karar verme, terapi seçenekleri ve aileye destek konularını kapsar.
Duyusal İşlemleme Güçlükleri Nedir?
Alanyazında en sık kullanılan sınıflamalardan biri Miller ve arkadaşlarının önerdiği tanı sınıflamasıdır. Sınıflama duyusal işlemleme güçlüklerini üç ana örüntüde toplar [1]:
| Örüntü | Alt tipler |
|---|---|
| Duyusal modülasyon bozukluğu | Duyusal aşırı tepkisellik, duyusal az tepkisellik, duyusal arayış |
| Duyusal temelli motor bozukluk | Postüral bozukluk, dispraksi |
| Duyusal ayırt etme bozukluğu | Duyu sistemlerine göre (dokunsal, vestibüler, propriyoseptif, görsel, işitsel, tat-koku) |
Ayres geleneğindeki duyu bütünleme araştırmaları da benzer örüntüler tanımlar. 273 çocuğun değerlendirme kayıtları üzerinde yapılan faktör analizi dört örüntü ortaya koymuştur: görsel ve somatik dispraksi; vestibüler ve propriyoseptif bilateral bütünleme ve sıralama; dokunsal ve görsel ayırt etme; dokunsal savunma ve dikkat [2]. Dispraksi ve bilateral bütünleme güçlükleri gibi örüntüler, duyusal işlemlemenin nöromotor gelişimle ilişkisini gösterir.
Duyusal belirtiler birçok nörogelişimsel tabloda görülür. DSM-5'te ayrı bir duyusal işlemleme tanısı yer almaz; duyusal girdiye aşırı ya da az tepkisellik otizm spektrum bozukluğunun tanı ölçütleri arasında tanımlanır [3]. AAP, duyusal belirtiler görülen çocukların DEHB, gelişimsel koordinasyon bozukluğu ve kaygı bozuklukları açısından da değerlendirilmesini önerir [4]. Bu örtüşme, ayırıcı tanıyı ve klinik karar vermeyi eğitimin merkezine taşır.
Klinik Süreç: Değerlendirme ve Karar Verme
Duyusal işlemleme güçlüklerinin doğru anlaşılması bir ergoterapist ya da duyusal işlemleme alanında uzman bir klinisyen tarafından yapılan bireysel değerlendirmeye dayanır. Değerlendirme, çocuğun hangi duyusal uyaranlara hassas olduğunu, hangilerini aradığını ve bu örüntülerin günlük görevleri nasıl etkilediğini belirlemeyi amaçlar. Klinik karar verme süreci üç soru etrafında ilerler:
- Gözlenen davranışın altında duyusal bir örüntü var mı, yoksa davranış başka bir tabloyla daha iyi açıklanıyor mu?
- Duyusal örüntü hangi işlevsel görevleri (öz bakım, oyun, okul, sosyal katılım) etkiliyor?
- Danışanın ve ailenin öncelikleri hangi terapi seçenekleri ve hangi ölçülebilir amaçlarla karşılanabilir?
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), duyu temelli terapiler kapsamlı bir tedavi planının parçası olarak kullanılacaksa önceden ölçülebilir hedefler belirlenmesini ve terapinin belirli bir deneme süresi sonunda bu hedeflere göre gözden geçirilmesini önerir [4].
Bilimsel Dayanak
Duyusal işlemleme güçlüklerinin yaygınlığı, örüntüleri, nörobiyolojik bağıntıları ve tanı grupları arasındaki farklar ebeveyn bildirimi, standart testler ve beyin görüntüleme çalışmalarıyla incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Ahn vd., 2004, Am J Occup Ther [5] | Ebeveyn taraması, ABD'de bir okul bölgesi, anaokuluna başlayan çocuklar; Kısa Duyu Profili; 703 yanıt (kayıtlı 1.796 çocuğun %39'u) | Yanıt veren ailelerin çocuklarının %13,7'si (96 çocuk) tarama ölçütlerini karşıladı. Yanıt vermeyenlerin hiçbirinin ölçütü karşılamadığı varsayıldığında oran %5,3'tü. |
| Mailloux vd., 2011, Am J Occup Ther [2] | Geriye dönük kayıt incelemesi, 273 çocuk, 4–9 yaş; SIPT, Duyusal İşlemleme Ölçümü, ebeveyn bildirimi; açımlayıcı faktör analizi | Ayres'in erken çalışmalarındaki örüntülere benzeyen dört faktör belirlendi: dispraksi, bilateral bütünleme ve sıralama, dokunsal ve görsel ayırt etme, dokunsal savunma ve dikkat. |
| Owen vd., 2013, NeuroImage Clin [6] | Difüzyon tensör görüntüleme; duyusal işlemleme bozukluğu olan 16 erkek çocuk ve 24 tipik gelişen erkek çocuk, 8–11 yaş | Duyusal işlemleme bozukluğu grubunda ağırlıkla arka beyaz cevher yollarında (korpus kallozumun arka bölümü, arka korona radiata, arka talamik radyasyonlar) mikroyapısal farklılık bulundu. Bu yollardaki fraksiyonel anizotropi işitsel, çok duyulu ve dikkatsizlik puanlarıyla ilişkiliydi (r = 0,51–0,78). |
| Schulz vd., 2023, Adv Neurodev Disord [7] | Ontario Nörogelişim Ağı (Kanada) verisi; otizm, DEHB ve tipik gelişim gruplarında 805 çocuk; Kısa Duyu Profili ve Çocuk Davranış Değerlendirme Ölçeği | Otizm ve DEHB grupları, işitsel filtreleme ve az tepkisellik/duyusal arayış dışındaki tüm alt ölçeklerde birbirinden ayrıştı. Duyusal örüntüler dikkat, sosyal ve duygudurumla ilgili davranış sorunlarını tanı grubunun ötesinde yordadı. |
Temel Kazanımlar
- Duyusal modülasyon, duyusal temelli motor bozukluk ve duyusal ayırt etme örüntülerini tanımlayabileceksiniz.
- Duyusal işlemleme güçlüklerinin işlevsel görevler üzerindeki etkisini açıklayabileceksiniz.
- Duyusal işlemleme özelliklerinin nöromotor gelişim, otizm spektrum bozukluğu, DEHB ve kaygı ile ilişkisini tartışabileceksiniz.
- Çocuklarda gözlenen davranış ve tepkilerin olası altta yatan nedenlerini belirleyebileceksiniz.
- Duyusal belirtiler gösteren çocuklarda ayırıcı tanı ve klinik karar verme sürecini yürütebileceksiniz.
- Danışanın ve ailenin ihtiyaçlarını terapi seçenekleriyle ilişkilendirerek anlamlı, kişiye özgü ve uygulanabilir amaçlar yazabileceksiniz.
- Aileye duyusal işlemleme güçlükleri ve destek seçenekleri hakkında bilgi verebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Eğitim üç video dersten oluşur ve aşağıdaki konuları kapsar.
- Duyusal işlemleme güçlüklerinin kuramsal temelleri ve günlük yaşam, öğrenme ve sosyal etkileşim üzerindeki etkileri
- Duyusal işlemleme güçlüklerinin nöromotor gelişimle ilişkisi
- Duyusal işlemleme güçlükleri ve otizm spektrum bozukluğu
- Duyusal işlemleme güçlükleri ve dikkat eksikliği bozukluğu
- Belirtiler ve ayırıcı tanı
- Bireysel değerlendirme: çocuğun hassas olduğu ve hoşlandığı duyusal uyaranların belirlenmesi
- Klinik karar verme ve terapi seçenekleri
- Aileye destek
Kimlere Yönelik?
Eğitim, duyusal işlemleme güçlükleri olan çocuklarla çalışan klinisyenlere yöneliktir.
- Ergoterapistler
- Dil ve konuşma terapistleri
- Fizyoterapistler
Eğitmen Hakkında
Marga Grey, MSc OT, ergoterapi alanında yüksek lisans derecesine sahip bir pediatrik ergoterapisttir ve 40 yılı aşkın süredir çocuklar ve aileleriyle çalışmaktadır. Güney Afrika ve Avustralya'da kamu sektöründe ve özel muayenehanede çalışmıştır. Klinik çalışmaları duyu bütünleme teknikleri ile otizm spektrumunda olan, DEHB'si bulunan ve dikkat ve algı güçlükleri yaşayan çocuklar üzerinedir. Çocuklara yönelik hareket programları sunan CoordiKids'in kurucusu ve CEO'sudur; ebeveyn koçluğu ve terapistlere mentorluk yapmaktadır. İlk üç yaşta gelişim üzerine Sensible Stimulation (2009) kitabının yazarıdır.
Sık Sorulan Sorular
Erken çocuklukta görülen duyusal aşırı tepkisellik okul çağında da sürer mi?
Toplum örnekleminde yapılan boylamsal bir çalışmada okul öncesi dönemde duyusal aşırı tepkisellik gösteren çocukların %56'sında aşırı tepkisellik 6 yaşta da sürmüştür; okul öncesinde aşırı tepkisellik göstermeyen çocukların %16'sında ise okul çağında ortaya çıkmıştır [8].
Duyusal işlemleme değerlendirmesinde hangi araçlar kullanılır?
Araştırmalarda tarama amacıyla ebeveyn bildirimine dayalı Kısa Duyu Profili [5, 7], ayrıntılı değerlendirmede ise praksis ve duyusal ayırt etmeyi doğrudan ölçen Duyu Bütünleme ve Praksis Testleri (SIPT) ile Duyusal İşlemleme Ölçümü gibi araçlar kullanılır [2]. Ebeveyn bildirimi ile doğrudan test bulgularının birlikte yorumlanması örüntülerin daha doğru tanımlanmasını sağlar.
Duyusal işlemleme güçlükleri tek başına mı görülür, yoksa her zaman başka bir tanıyla mı birliktedir?
Anaokulu çocuklarıyla yapılan toplum taramasında, belirli bir tanı aranmaksızın çocukların %5,3 ile %13,7'si tarama ölçütlerini karşılamıştır [5]. Beyin görüntüleme çalışmasının yazarları, duyusal işlemleme bozukluğunda gözlenen arka beyaz cevher örüntüsünün bu tabloyu otizm ve DEHB'den ayırt etmeye yardımcı olabileceğini öne sürmüştür [6].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunur.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Miller, L. J., Anzalone, M. E., Lane, S. J., Cermak, S. A., & Osten, E. T. (2007). Concept evolution in sensory integration: A proposed nosology for diagnosis. American Journal of Occupational Therapy, 61(2), 135–140.
- Mailloux, Z., Mulligan, S., Roley, S. S., Blanche, E., Cermak, S., Coleman, G. G., Bodison, S., & Lane, C. J. (2011). Verification and clarification of patterns of sensory integrative dysfunction. American Journal of Occupational Therapy, 65(2), 143–151.
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
- Zimmer, M., Desch, L., Section on Complementary and Integrative Medicine, & Council on Children With Disabilities. (2012). Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders. Pediatrics, 129(6), 1186–1189.
- Ahn, R. R., Miller, L. J., Milberger, S., & McIntosh, D. N. (2004). Prevalence of parents' perceptions of sensory processing disorders among kindergarten children. American Journal of Occupational Therapy, 58(3), 287–293.
- Owen, J. P., Marco, E. J., Desai, S., Fourie, E., Harris, J., Hill, S. S., Arnett, A. B., & Mukherjee, P. (2013). Abnormal white matter microstructure in children with sensory processing disorders. NeuroImage: Clinical, 2, 844–853.
- Schulz, S. E., Kelley, E., Anagnostou, E., Nicolson, R., Georgiades, S., Crosbie, J., Schachar, R., Ayub, M., & Stevenson, R. A. (2023). Sensory processing patterns predict problem behaviours in autism spectrum disorder and attention-deficit/hyperactivity disorder. Advances in Neurodevelopmental Disorders, 7(1), 46–58.
- Carpenter, K. L. H., Baranek, G. T., Copeland, W. E., Compton, S., Zucker, N., Dawson, G., & Egger, H. L. (2019). Sensory over-responsivity: An early risk factor for anxiety and behavioral challenges in young children. Journal of Abnormal Child Psychology, 47(6), 1075–1088.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Duyusal işlemleme güçlüklerinin bir çocuğun işlevselliğine etkisi ve uygun terapi seçenekleri, bireysel değerlendirmeyle uzman tarafından belirlenir.
