Okuma Bozukluklarına Giriş: Aileler ve Uzmanlar İçin Temel Bilgiler
Disleksi tanısındaki tartışmalar, becerikli okumanın bileşenleri, okuryazarlık değerlendirmesi ve yaygın okuma programlarının kanıt düzeyi
Okuma, yazım ve yazma becerileri konuşmadan farklı olarak açıkça öğretilmesi gereken becerilerdir ve motor konuşma bozukluğu olan çocuklar okuryazarlık güçlükleri açısından risk altındadır. Seminer, iki dilli dil ve konuşma terapisti Tatyana Elleseff, MA, CCC-SLP tarafından, motor konuşma sesi bozukluğu olan çocukların aileleri ve onlarla çalışan uzmanlar için verilmektedir. Katılımcılar disleksi tanısına ilişkin güncel tartışmaları, okuma güçlüğünün çocuklarda nasıl ortaya çıkabileceğini, okuryazarlık değerlendirmesinde kullanılabilecek testleri ve yaygın okuma programlarının güçlü ve sınırlı yönlerini inceleyecektir.
Sözlü Dil ve Okuryazarlık
Seminer, sözlü dilin dinleme ve konuşmadan okuma, yazım ve yazmaya uzanan gelişim sırasıyla başlar. Fonoloji, morfoloji, sözcük bilgisi, sözdizimi ve kullanımbilimdeki gözden kaçan sözlü dil güçlüklerinin okuryazarlık sorunlarının altında yatabileceği ve bu nedenle müdahaleden önce kapsamlı değerlendirme gerektiği vurgulanır. Gelişimsel dil bozukluğu (GDB) olan çocuklarda erken dönemdeki güçlüklerin bir süre görünmez olup akademik talepler arttıkça yeniden belirginleşmesi, yanılsamalı iyileşme kavramıyla ele alınır [1].
Okuma güçlüğü için risk etkenleri arasında genetik sendromlar, zihinsel yetersizlik, ailede okuma güçlüğü öyküsü, evlat edinilme ya da koruyucu aile yanında büyüme, travma, çocukluk çağı konuşma apraksisi (ÇÇKA) dahil erken konuşma ve dil gecikmesi ile dört yaş civarında görülen erken öğrenme güçlükleri sayılır.
Disleksi Tanısı ve Becerikli Okumanın Bileşenleri
Elleseff, araştırmalarda disleksinin farklı biçimlerde tanımlanmasını, tutarsızlık modelini, disleksi alt tiplerini ve "disleksik" ile "zayıf okuyucu" ayrımını tartışır. Okuma güçlüğünü tek bir eksikliğe bağlayan modellerin yerini çok etkenli modellere bıraktığını belirterek etiket yerine çocuğun eksiklik alanlarını tanımlayan bir değerlendirme önerir. Becerikli okumanın bileşenleri olarak fonolojik ve fonemik farkındalık, ortografik eşleme [2], anlamsal bilgi, morfoloji, hızlı otomatik isimlendirme (HOİ), okuma akıcılığı (hız, doğruluk ve prozodi) ve okuduğunu anlama ele alınır.
Değerlendirme ve Okuma Programları
Bir testin okuma ya da dil bozukluğu olan çocukları doğru ayırt edip edemediği, duyarlılık, özgüllük ve kesme puanları üzerinden incelenir. Plante ve Vance'in ölçütlerine göre ayırt edici doğruluk %90 ve üzerinde iyi, %80–89 arasında yeterli kabul edilir; %80'in altında yanlış sınıflama kabul edilemez düzeydedir [3]. Bu çerçevede TILS (Test of Integrated Language and Literacy Skills), GORT-5 (Gray Oral Reading Tests) ve ALL (Assessment of Literacy and Language) örnek olarak incelenir.
Seminerin son bölümünde Orton-Gillingham temelli yaklaşımlar, Wilson Reading System, Fundations, LiPS (Lindamood Phoneme Sequencing) ve Barton Reading & Spelling System'in araştırma kanıtları değerlendirilir. Çok duyulu öğretimin yapılandırılmış okuryazarlık öğretimiyle karşılaştırılması ve değerlendirmeye dayalı hedeflerle çalışmanın önemi tartışılır. Seminer, soru-cevap bölümüyle sona erer.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Scarborough ve Dobrich, 1990, J Speech Hear Res [1] | Erken dil gecikmesi olan çocukların boylamsal izlenmesi | Okul öncesi dönemde akranlarına yetişmiş görünen çocukların bir kısmında okul yıllarında okuma güçlükleri ortaya çıktı; yazarlar bu durumu yanılsamalı iyileşme olarak adlandırdı. |
| Ehri, 2014, Sci Stud Read [2] | Kuramsal derleme | Görsel sözcük okumanın, yazımın belleğe yerleşmesinin ve sözcük öğreniminin, fonemik farkındalık ve harf-ses bilgisine dayanan ortografik eşleme sürecine bağlı olduğunu tanımladı. |
| Plante ve Vance, 1994, Lang Speech Hear Serv Sch [3] | Okul öncesi dil testlerinin veri temelli incelenmesi | Bir testin bozukluğu olan ve olmayan çocukları ayırt etme doğruluğunu değerlendirmek için kullanılan ölçütleri önerdi. |
| Ritchey ve Goeke, 2006, J Spec Educ [4] | Literatür derlemesi, 12 çalışma | Orton-Gillingham temelli öğretimle risk altındaki ilkokul çocuklarının okumasında gelişme görüldü; yazarlar araştırmaların sayı ve yöntem açısından yaklaşımı bilimsel temelli saymak için yetersiz olduğunu belirtti. |
| Stevens vd., 2021, Except Child [5] | Meta-analiz, sözcük düzeyinde okuma güçlüğü olan ya da risk altındaki öğrenciler | Ortalama etki Orton-Gillingham temelli müdahaleler lehine olsa da fonolojik farkındalık, ses temelli okuma, akıcılık ve yazımdaki gelişme istatistiksel olarak anlamlı bulunmadı. |
Temel Kazanımlar
- Sözlü dil güçlüklerinin okuma, yazım ve yazma becerilerini nasıl etkileyebileceğini açıklayabileceksiniz.
- Okuma güçlüğü için risk etkenlerini ve erken uyarı işaretlerini tanıyabileceksiniz.
- Disleksi tanısına ilişkin güncel tartışmaları ve çok etkenli modelleri özetleyebileceksiniz.
- Becerikli okumanın bileşenlerini ve bunların değerlendirmedeki yerini açıklayabileceksiniz.
- Duyarlılık, özgüllük ve kesme puanı bilgilerine bakarak bir okuryazarlık testinin uygunluğunu değerlendirebileceksiniz.
- Yaygın okuma programlarının araştırma kanıtlarını ve hangi becerilere yönelik olduklarını karşılaştırabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Sözlü dil gelişimi ve okuryazarlıkla ilişkisi
- Dil bozukluğu, öğrenme güçlüğü ve yanılsamalı iyileşme
- Okuma güçlüğü için risk etkenleri
- Disleksi tanısındaki tartışmalar
- Becerikli okumanın bileşenleri: fonemik farkındalık, ortografik eşleme, morfoloji, HOİ, akıcılık ve okuduğunu anlama
- Okuryazarlık testlerinin seçimi: duyarlılık, özgüllük ve kesme puanları (TILS, GORT-5, ALL)
- Orton-Gillingham, Wilson, Fundations, LiPS ve Barton programlarının kanıtları
- Çok duyulu öğretim ve yapılandırılmış okuryazarlık
- Soru-cevap
Kimlere Yönelik?
Seminer, okuma ve yazma güçlüğü olan ya da bu açıdan risk taşıyan çocuklarla çalışan uzmanlar ile motor konuşma bozukluğu olan çocukların ailelerine yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Özel eğitim öğretmenleri ve sınıf öğretmenleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Çocuklarının okuryazarlık gelişimini izlemek isteyen aileler
Eğitmen Hakkında
Tatyana Elleseff, MA, CCC-SLP, BCS-CL, iki dilli bir dil ve konuşma terapistidir. Psikiyatrik bozukluğu olan ya da olmayan, karmaşık dil ve okuryazarlık gereksinimleri bulunan risk altındaki çocuklarla çalışmaktadır. New Jersey'deki Smart Speech Therapy LLC'nin sahibidir; Rutgers Robert Wood Johnson Tıp Fakültesi Psikiyatri Bölümü'nde klinik eğitmen ve Rutgers Day School'da klinik süpervizör olarak görev yapmaktadır. Çocuk dili alanında uzmanlık sertifikasına (BCS-CL) sahiptir. Çalışma alanları arasında gelişimsel dil bozukluğu, öğrenme güçlükleri, okuma ve disleksi, yazım ve yazma, iki dillilik ve otizm spektrum bozukluğu yer alır [6].
Sık Sorulan Sorular
Seminer yalnızca uzmanlara mı yöneliktir?
Hayır. Seminer, Apraxia Kids'in ÇÇKA'lı çocukların ailelerine yönelik web seminerlerinden biridir ve kavramları ailelerin de izleyebileceği bir dille anlatır. Test seçimi ve programların kanıt düzeyi gibi bölümler uzmanlar için de doğrudan kullanılabilir.
Seminerde Türkçe okuma testleri ele alınıyor mu?
Hayır. Seminerdeki test ve programlar İngilizce konuşan çocuklar için geliştirilmiştir. Test seçiminde kullanılan duyarlılık, özgüllük ve kesme puanı ölçütleri ise her dildeki testler için geçerlidir [3].
Seminer bir okuma programı öğretiyor mu?
Hayır. Seminer, yaygın programların hangi becerilere yöneldiğini ve araştırma kanıtlarını karşılaştırır; programların uygulama eğitimleri kendi kurumları tarafından verilir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
Kaynaklar
- Scarborough, H. S., & Dobrich, W. (1990). Development of children with early language delay. Journal of Speech and Hearing Research, 33(1), 70–83.
- Ehri, L. C. (2014). Orthographic mapping in the acquisition of sight word reading, spelling memory, and vocabulary learning. Scientific Studies of Reading, 18(1), 5–21.
- Plante, E., & Vance, R. (1994). Selection of preschool language tests: A data-based approach. Language, Speech, and Hearing Services in Schools, 25(1), 15–24.
- Ritchey, K. D., & Goeke, J. L. (2006). Orton-Gillingham and Orton-Gillingham-based reading instruction: A review of the literature. The Journal of Special Education, 40(3), 171–183.
- Stevens, E. A., Austin, C., Moore, C., Scammacca, N., Boucher, A. N., & Vaughn, S. (2021). Current state of the evidence: Examining the effects of Orton-Gillingham reading interventions for students with or at risk for word-level reading disabilities. Exceptional Children, 87(4), 397–417.
- American Board of Child Language and Language Disorders. (t.y.). Specialist directory: Tatyana Elleseff. https://www.childlanguagespecialist.org
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Okuma güçlüğüne ilişkin tanı ve müdahale kararı, çocuğun kapsamlı değerlendirmesine dayanarak uzmanlar tarafından verilir.
