Özel Gereksinimli Çocuklarda Aile Eğitimi:
Ebeveynlik Becerileri ve Aileyi Güçlendirme
Anne, baba ve aile üzerine araştırmalar ve uygulamaya yansımaları
Nörogelişimsel bozukluğu, kronik hastalığı ya da başka bir özel gereksinimi olan bir çocuğu büyütmek ebeveynin sağlığını, aile yaşamını ve ebeveynlik biçimini derinden etkiler. Kanada'nın çok merkezli Parenting Matters araştırma programının yürütücüleri, iki modülden oluşan bu eğitimde büyük ölçekli ulusal veriler ve nitel görüşmelerle ebeveynlerin neler yaşadığını, ebeveynliği neyin şekillendirdiğini ve uzmanların aileleri nasıl daha iyi destekleyebileceğini anlatır. İlk modülde Peter Rosenbaum, Lucyna Lach ve Dafna Kohen ebeveyn sağlığını ve ebeveynlik davranışlarını, ikinci modülde Ted McNeill ve David Nicholas babaların deneyimini ve birlikte ebeveynliği ele alır. Her iki modül de Türkçe altyazılıdır.
Eğitimin Yapısı
Eğitim, Kanada'daki çocuk sağlığı merkezlerinin çatı kuruluşu Children's Healthcare Canada'nın (eski adıyla CAPHC) rehabilitasyon ağı için düzenlediği iki canlı web seminerinden oluşur. Her modülde konuşmacılar araştırma bulgularını slaytlar, grafikler ve ebeveynlerle yapılan görüşmelerden alıntılarla sunar; katılımcılara anket soruları yöneltir ve modülün sonunda klinisyenlerden, program yöneticilerinden ve ebeveynlerden gelen soruları yanıtlar. Böylece eğitim hem güncel araştırma bilgisini hem de bu bilginin kliniğe, programlara ve politikaya nasıl taşınabileceğini birlikte sunar.
Modül 1: Nörogelişimsel Bozukluklarda Ebeveynlik
İlk modül, serebral palsili çocukların yaklaşık 470 ailesiyle yürütülen bakım veren çalışmasıyla başlar [1]. Bu çalışma, bakım verenlerin fiziksel ve ruh sağlığının benzer yaştaki diğer Kanadalılardan anlamlı biçimde farklı olduğunu ve bu farkta çocuğun davranış güçlüklerinin önemli bir yer tuttuğunu göstermiştir [2]. Ardından ekip, tanıdan çok çocuğun işlevselliğine bakan kategorik olmayan yaklaşımı açıklar [3] ve Kanada'nın ulusal çocuk ve gençlik boylamsal araştırmasındaki binlerce çocuğu dört gruba ayırır: yalnızca nörogelişimsel bozukluğu olanlar, yalnızca davranış sorunu olanlar, ikisi birden olanlar ve hiçbiri olmayanlar.
Bulgular, ebeveynlerin genel sağlığı, kronik hastalıkları, depresyon belirtileri, aile işlevselliği, evlilik doyumu ve sosyal desteği üzerinden adım adım sunulur [4]. Modülün ikinci yarısı ebeveynlik davranışlarına odaklanır: olumlu etkileşim, tutarlı ebeveynlik ve etkisiz ebeveynlik [5]. Çocuğun yaşı ve cinsiyeti, ebeveynin eğitimi ve ruh sağlığı, aile içi sıkıntı ve sosyal desteğin ebeveynliği nasıl etkilediği gösterilir [6]. En dikkat çekici bulgulardan biri, toplumdan ya da profesyonellerden destek alan nörogelişimsel bozukluk grubundaki ebeveynlerin, hiçbir sorunu olmayan gruptaki ebeveynlerle aynı düzeyde ebeveynlik etkinliği bildirmesidir. Konuşmacılar bu bulguların klinik değerlendirmeye, program kaynaklarına ve aile odaklı politikalara yansımalarını tartışır; soru-cevap bölümünde FASD, Triple P ve Stepping Stones gibi ebeveynlik programları, gelir desteği ve yetişkinliğe geçiş konuları ele alınır.
Modül 2: Özel Gereksinim ve Kronik Hastalıkta Babalık
İkinci modül, babalık kavramının tarih içinde nasıl değiştiğini anlatarak başlar: Sanayi Devrimi ile keskinleşen geçim sağlayıcı baba rolünden günümüzün çocuğun bakımına katılan "yeni babalık" anlayışına. Ardından baba katılımının çocuk ve aile için olumlu sonuçlarını ve özel gereksinimli ya da kronik hastalığı olan çocukların babalarına ilişkin literatürü özetler: stres ve başa çıkma, ruh sağlığı, aile bütünlüğü ve babanın öz yeterliği [7].
Modülün merkezinde, juvenil romatoid artrit, kanser ve diğer kronik hastalıkları olan çocukların babalarıyla yapılmış nitel çalışmalar yer alır [8] [9] [10]. Babalar çocuklarını koruma ve aileyi geçindirme sorumluluğunu, durumu kontrol edememenin yarattığı çaresizliği, inancın ve anlam arayışının rolünü ve çocuğun geleceğine dair olasılıkları yeniden düşlemeyi kendi sözleriyle anlatır. Konuşmacılar, anne ve babanın birbirini tamamlayan rollerden eşit paylaşıma uzanan bir yelpazede nasıl birlikte ebeveynlik yaptığını gösteren bir model sunar ve babaların hizmetlere nasıl dahil edilebileceğini, çevrimiçi baba destek gruplarını ve klinikte babalarla çalışmanın püf noktalarını tartışır [11].
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Brehaut vd., 2004, Pediatrics [1] | Karşılaştırmalı kesitsel çalışma | Serebral palsili çocukların bakım verenleri, Kanada nüfus araştırmalarındaki benzer bakım verenlere göre daha fazla fiziksel ve psikolojik sağlık sorunu bildirdi. |
| Raina vd., 2005, Pediatrics [2] | Kesitsel çalışma, yapısal eşitlik modeli | Çocuğun davranış güçlükleri ve bakım yükü bakım verenin sağlığını en güçlü biçimde yordayan etkenler arasındaydı; aile işlevselliği ve öz yeterlik koruyucu rol oynadı. |
| Lach vd., 2009, Disability and Rehabilitation [4] | Ulusal boylamsal araştırma verisiyle analiz | Nörogelişimsel bozukluğu olan çocukların bakım verenleri daha kötü sağlık, daha fazla depresyon belirtisi ve aile işlevselliğinde güçlük bildirdi; davranış sorunlarıyla birlikte görüldüğünde tablo ağırlaştı. |
| Garner vd., 2013, Child: Care, Health and Development [6] | Ulusal boylamsal araştırma verisiyle analiz | Nörogelişimsel bozukluk ve davranış sorunları ebeveynlik davranışlarıyla ilişkiliydi; çocuk, ebeveyn ve sosyal çevre özellikleri bu ilişkiyi anlamlı biçimde etkiledi. |
| Boyraz ve Sayger, 2011, American Journal of Men's Health [7] | Karşılaştırmalı anket çalışması | Babaların psikolojik iyi oluşunda gelir, aile bütünlüğü ve babalık öz yeterliği önemli rol oynadı. |
| McNeill, 2004, Qualitative Health Research [8] | Nitel çalışma (gömülü kuram) | Juvenil romatoid artritli çocukların babaları, çocuklarını koruma ve aileyi ayakta tutma çabalarını ve bu süreçte yaşadıkları kontrol kaybını anlattı. |
Temel Kazanımlar
Eğitimin sonunda katılımcılar:
- Özel gereksinimli bir çocuğu büyütmenin ebeveyn sağlığı, aile işlevselliği ve ebeveynlik davranışları üzerindeki etkilerini araştırma bulgularıyla açıklar.
- Kategorik olmayan yaklaşımın ebeveynlerle çalışırken neden önemli olduğunu açıklar.
- Nörogelişimsel bozukluk ile davranış sorunlarının birlikte görülmesinin aile için taşıdığı riskleri tanır.
- Ebeveynliği etkileyen çocuk, ebeveyn ve sosyal çevre etkenlerini değerlendirmeye katar.
- Toplumsal ve profesyonel desteğin ebeveynlik üzerindeki etkisini kendi uygulamasına yansıtır.
- Özel gereksinimli ya da kronik hastalığı olan çocukların babalarının deneyimini ve ihtiyaçlarını tanır.
- Babaları değerlendirme ve müdahale süreçlerine dahil etmenin yollarını belirler.
Eğitim İçeriği
- Nörogelişimsel Bozukluklarda Ebeveynlik (1 sa 31 dk): bakım veren çalışması, kategorik olmayan yaklaşım, ebeveyn sağlığı ve iyi oluşu, aile işlevselliği, ebeveynlik davranışları ve bunları etkileyen etkenler, sosyal desteğin rolü, klinik ve politika çıkarımları, soru-cevap.
- Özel Gereksinim ve Kronik Hastalıkta Babalık (1 sa 37 dk): babalığın tarihçesi, baba katılımı, babalarda stres ve başa çıkma, babalarla yapılan nitel çalışmalar, birlikte ebeveynlik modeli, babaları hizmetlere dahil etmek, soru-cevap.
Toplam süre yaklaşık 3 saat 9 dakikadır.
Kimlere Yönelik?
Eğitim, özel gereksinimli ya da kronik hastalığı olan çocuklar ve aileleriyle çalışan tüm uzmanlara yöneliktir.
- Psikologlar, psikolojik danışmanlar ve aile danışmanları
- Sosyal hizmet uzmanları
- Özel eğitim öğretmenleri
- Ergoterapistler, fizyoterapistler ve dil ve konuşma terapistleri
- Çocuk hekimleri ve çocuk sağlığı hemşireleri
- Rehabilitasyon ve özel eğitim kurumu yöneticileri
- Bu alanda çalışan lisans ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmenler Hakkında
Peter Rosenbaum, MD, FRCP(C), McMaster Üniversitesi'nde pediatri profesörü ve çocukluk çağı özel gereksinimleri alanında dünyanın önde gelen araştırma merkezlerinden CanChild'ın kurucularındandır. Serebral palsi sınıflandırması, aile merkezli hizmet ve çocukların işlevselliği üzerine yüzlerce yayını vardır.
Lucyna Lach, PhD, McGill Üniversitesi Sosyal Hizmet Okulu'nda öğretim üyesidir. Nörogelişimsel bozukluğu olan çocukların ve ailelerinin iyi oluşu, ebeveynlik ve sosyal politika üzerine çalışır; Parenting Matters programının yürütücülerindendir.
Dafna Kohen, PhD, Kanada İstatistik Kurumu'nda (Statistics Canada) baş araştırmacıdır. Ulusal veri setleriyle çocuk gelişimi, aile ve sağlık üzerine çalışır; Parenting Matters programının yürütücülerindendir.
Ted McNeill, PhD, Toronto Üniversitesi Factor-Inwentash Sosyal Hizmet Fakültesi'nde öğretim üyesidir ve uzun yıllar Toronto'daki The Hospital for Sick Children'da (SickKids) çalışmıştır. Kronik hastalığı olan çocukların babaları üzerine yaptığı nitel çalışmalarla tanınır.
David Nicholas, PhD, Calgary Üniversitesi Sosyal Hizmet Fakültesi'nde profesördür. Kronik hastalığı ve özel gereksinimi olan çocukların aileleri, babalara yönelik destek ve otizm alanında çok sayıda araştırma yürütmüştür.
Sık Sorulan Sorular
Bu eğitim günlük çalışmama nasıl katkı sağlar?
Eğitim, ailelerle çalışırken yalnızca çocuğa değil ebeveynin sağlığına, aile işlevselliğine ve sosyal desteğine de bakmanın neden önemli olduğunu verilerle gösterir. Değerlendirmede ebeveynliğe dair hangi soruların sorulabileceği, babaların sürece nasıl katılabileceği ve desteğin hangi ailelerde en büyük farkı yarattığı gibi konular doğrudan klinik uygulamaya taşınabilir.
Modülleri ayrı ayrı izleyebilir miyim?
Evet, her modül kendi başına bütünlüklü bir sunumdur. Ebeveyn sağlığı ve ebeveynlik davranışlarıyla ilgilenenler ilk modülden, babalarla çalışmak isteyenler ikinci modülden başlayabilir; iki modülü birlikte izlemek konunun bütününü görmenizi sağlar.
Ebeveynler de izleyebilir mi?
Elbette. Eğitim uzmanlara yönelik olsa da canlı oturumları ebeveynler ve aile temsilcileri de izlemiştir. Özel gereksinimli bir çocuğu büyüten anne ve babalar, kendi deneyimlerinin araştırmalarda nasıl ele alındığını ve başka ailelerin neler yaşadığını görmekten yararlanabilir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer iki modülden oluşur; modülleri dilediğiniz sırayla izleyebilirsiniz.
- Seminer, Children's Healthcare Canada (eski adıyla CAPHC) tarafından CC BY 3.0 lisansıyla yayımlanan Parenting Matters web seminerlerinden oluşur; Türkçe altyazılar DİLGEM tarafından hazırlanmıştır.
Kaynaklar
- Brehaut, J. C., Kohen, D. E., Raina, P., Walter, S. D., Russell, D. J., Swinton, M., O'Donnell, M., & Rosenbaum, P. (2004). The health of primary caregivers of children with cerebral palsy: How does it compare with that of other Canadian caregivers? Pediatrics, 114(2), e182–e191. https://doi.org/10.1542/peds.114.2.e182
- Raina, P., O'Donnell, M., Rosenbaum, P., Brehaut, J., Walter, S. D., Russell, D., Swinton, M., Zhu, B., & Wood, E. (2005). The health and well-being of caregivers of children with cerebral palsy. Pediatrics, 115(6), e626–e636. https://doi.org/10.1542/peds.2004-1689
- Stein, R. E. K., & Jessop, D. J. (1982). A noncategorical approach to chronic childhood illness. Public Health Reports, 97(4), 354–362.
- Lach, L. M., Kohen, D. E., Garner, R. E., Brehaut, J. C., Miller, A. R., Klassen, A. F., & Rosenbaum, P. L. (2009). The health and psychosocial functioning of caregivers of children with neurodevelopmental disorders. Disability and Rehabilitation, 31(8), 607–618. https://doi.org/10.1080/09638280802242163
- Strayhorn, J. M., & Weidman, C. S. (1988). A Parent Practices Scale and its relation to parent and child mental health. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 27(5), 613–618. https://doi.org/10.1097/00004583-198809000-00016
- Garner, R. E., Arim, R. G., Kohen, D. E., Lach, L. M., MacKenzie, M. J., Brehaut, J. C., & Rosenbaum, P. L. (2013). Parenting children with neurodevelopmental disorders and/or behaviour problems. Child: Care, Health and Development, 39(3), 412–421. https://doi.org/10.1111/j.1365-2214.2011.01347.x
- Boyraz, G., & Sayger, T. V. (2011). Psychological well-being among fathers of children with and without disabilities: The role of family cohesion, adaptability, and paternal self-efficacy. American Journal of Men's Health, 5(4), 286–296. https://doi.org/10.1177/1557988310372538
- McNeill, T. (2004). Fathers' experience of parenting a child with juvenile rheumatoid arthritis. Qualitative Health Research, 14(4), 526–545. https://doi.org/10.1177/1049732303262374
- McNeill, T. (2007). Fathers of children with a chronic health condition: Beyond gender stereotypes. Men and Masculinities, 9(4), 409–424. https://doi.org/10.1177/1097184X05284220
- Nicholas, D. B., Gearing, R. E., McNeill, T., Fung, K., Lucchetta, S., & Selkirk, E. K. (2009). Experiences and resistance strategies utilized by fathers of children with cancer. Social Work in Health Care, 48(3), 260–275. https://doi.org/10.1080/00981380802591734
- Doucet, A. (2006). Do men mother? Fathering, care, and domestic responsibility. University of Toronto Press.