Altta yatan travma tekrarlıyorsa ve devamlıysa, bazı ruh sağlığı uzmanları travma sonrası stres bozukluğu (Post Traumatic Stress Disorder/PTSD) ve daha şiddetli kardeşi karmaşık travma sonrası stres bozukluğu arasında ayrım yapar- aynı zamanda C-PTSD olarak da bilinir. Karmaşık PTSD (ya da C-PTSD) bir PTSD ile aynı semptomların yanında başka semptomları da olan bir kaygı durumudur. İlk savaş gazilerini etkileyen bir durum olarak tanınmış PTSD herhangi bir sayıda travmatik durumdan- örneğin araba kazası, doğal afet, ölüme yakın deneyimler, ya da başka izole şiddet veya suistimal- kaynaklanabilir.
“PTSD ve C-PTS’si olanlarda güven hissiyatı eksikliği vardır, geçmiş şimdiki zaman gibi hissettirir.”
- Yolanda Renteria, LPC
C-PTSD 1980’lerde ilk tanımlandığı yıllardan beri ilgi kazandı. Ancak, bu durumun Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel Elkitabı, Beşinci Baskı’da (DSM-5), ruh sağlığı uzmanlarının ruhsal bozukluklara tanı koymak için kullandığı araçta, ayrı bir tanı olarak yer almadığını belirtmek önemli.
C-PTSD ve PTSD Arasındaki Fark Nedir?
Hem PTSD hem de C-PTSD son derece travmatik deneyimlerin sonucu olabilir ve geriye dönüşlere (flashback), kabuslara ve uykusuzluğa sebep olabilir. İki durum da kişiyi tehlike geçmiş olmasına rağmen derinden korkmuş ve güvensiz hissettirebilir. Ancak bu benzerliklere rağmen, bazı uzmanlara göre bazı özellikleri C-PTSD’yi PTSD’den ayrıştırır.
Bu iki bozukluk arasındaki esas fark travmanın sıklığıdır. PTSD tek bir travmatik olaydan kaynaklanırken, C-PTSD aylar, hatta yıllar boyu sürekli veya tekrarlayan uzun vadeli travmadan kaynaklanır (genelde “karmaşık travma” olarak geçer).
Travmanın hangi yaşta gerçekleştiği fark etmeyen PTSD’nin aksine, C-PTSD genelde çocukluk travmasının sonucudur.
C-PTSD’ye gelince, baskının ve ırkçılığın zararlı etkileri kişiler tarafından deneyimlenen karmaşık travmaya katman ekler. Eğer adalet sistemi bu duruma dahilse bu etki bileşikleşir.
Erken yaşlarda karmaşık travmanın psikolojik ve gelişimsel etkileri çoğunlukla tek bir travmatik olaydan daha ağırdır- o kadar farklıdır ki çoğu uzman PTSD tanısal kriterlerinin C-PTSD’nin geniş kapsamlı ve uzun vadeli sonuçlarını açıklamakta yetersiz kaldığına inanır.
C-PTSD Yetişkinlerde Nasıl Görünür?
PTSD’nin temel semptomlarına ek olarak- tekrardan yaşama, kaçınganlık, aşırı uyarılma- C-PTSD semptomları genellikle şunları da kapsar:
- Duyguları kontrolde güçlük: C-PTSD’den muzdarip birinin duygularının kontrolünü kaybetmesi yaygın bir durumdur; bu da patlayıcı öfke, sürekli üzgünlük, depresyon ve intihara meyilli düşünceler olarak görülebilir.
- Olumsuz öz-görüş: C-PTSD bireyin kendini olumsuz bir ışıkta görmelerine yol açabilir. Çaresiz, suçlu, veya mahçup hissedebilirler. Sıklıkla herkesten farklı olduklarını hissederler.
- İlişkilerde zorluklar: Başkalarına güvenmekte zorlanma ve olumsuz öz-görüş sebebiyle ilişkiler zarar görebilir. C-PTSD’den muzdarip birey ilişkilerden kaçabilir veya sağlıksız ilişkiler geliştirebilir, çünkü geçmişte öğrendikleri budur.
- Travmadan ayrılma: Birey kendinden ve çevresindeki dünyadan kopabilir (depersonalizasyon/derealizasyon). Hatta bazıları travmalarını unutabilir.
- Anlam sisteminde kayıp: Buna kişinin temel inançlarını, değerlerini, dini inancını, ya da dünyaya ve başkalarına dair olan umudunu kaybetmesi dahil edilebilir.
- Tüm bu semptomlar hayat değiştirici olabilir ve bireyin kişisel, aile, sosyal, akademik, iş veya hayatının başka önemli alanlarında bozukluklara yol açabilir.
C-PTSD’nin Teşhisi
C-PTSD konsepti uzun süredir var olsa da, Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı’nın Beşinci Metin Revizyonu’nda (DSM-5 TR) bulunmamakta, ve bu sebeple Amerikan Psikiyatri Birliği (APA) tarafından resmi olarak tanınmamaktadır.
C-PTSD kendi bir dizi semptomuyla gelse de, bazıları bu durumun ayrı bir tanı sağlamak için PTSD’ye (ve diğer travmaya bağlı bozukluklara) fazla benzediğine inanıyor. Bunun sonucu olarak DSM-5 C-PTSD semptomlarını PTSD’yle bir arada topluyor.
Birçok ruh sağlığı uzmanı C-PTSD’yi ayrı bir ruh sağlığı durumu olarak tanıyor, çünkü geleneksel PTSD semptomları tekrarlayan travmadan muzdarip bireylerde görülen özgün özellikleri tamamen kapsamıyor.
2018’de Dünya Sağlık Örgütü (WHO) C-PTSD’yi kendi ayrı tanısı olacak şekilde Uluslararası Hastalık Sınıflandırması’nın 11. Revizyonu’na (ICD-11) katma kararı aldı.
Bu iki durumun tedavisi benzerdir, fakat doktorunuzun ya da terapistinizin ele almak isteyebileceği fazladan karmaşık travma semptomlarınızı tartışmak isteyebilirsiniz.
C-PTSD aynı zamanda Sınırda Kişilik Bozukluğu (Borderline Personality Disorder/BPD) ile işaretleri ve semptomları paylaşabilir. BPD’nin kökleri her zaman travma olmasa bile, durum çoğu zaman böyledir. Hatta bazı araştırmacılar ve psikologlar travma bağlantısını tanımak, BPD’nin daha iyi anlaşılmasını teşvik etmek, ve BPD’li bireylerin daha az damgalanmaya maruz kalmalarını sağlamak için BPD’yi DSM’in gelecek yayınlarında C-PTSD şemsiyesinin altına koymayı savunuyorlar.
C-PTSD’ye Ne Sebep Olur/C-PTSD’yi Ne Tetikler?
C-PTSD’nin uzun vadeli, ağır ve tekrarlayan suistimalden kaynaklandığına inanılıyor.
Travmatik stresin beyinde bir dizi etkisi olabilir. Araştırmalar travmanın amigdala, hipokampüs, ve prefrontal korteks dahil kilit beyin bölgelerinde kalıcı değişiklerle bağlantılı olduğunu belirtiyor.
C-PTSD’ye sebep olabilecek uzun vadeli travmatik olaylar şunları içerir:
- Çocuk istismarı, ihmali ya da terk edilmek
- Ev içi şiddet
- Soykırım
- Çocuk askerliği
- İşkence
- Kölelik
Bu tarz olaylarda, kurban başka bir bireyin kontrolü altındadır ve kolayca kaçma gücü yoktur.
C-PTSD Tedavisi
DSM-5 TR C-PTSD için spesifik tanı kriterleri sunmadığı için, C-PTSD semptomlarınızın daha tutarlı bir değerlendirmesi olsa bile PTSD tanısı alabilirsiniz. Karmaşıklığı ve ağırlığına rağmen C-PTSD, PTSD için kullanılan yöntemlerin birçoğuyla tedavi edilebilir, bunların arasındakiler:
- İlaçlar: İlaçlar C-PTSD’nin kaygı ve depresyon gibi semptomlarını azaltabilir. Psikoterapiyle birleştirildiğinde özellikle etkilidirler. Prozac (fluoksetin), Paxil (paroksetin), ve Zoloft (sertralin) dahil olmak üzere antidepresanlar sıkça PTSD tedavisi için kullanılır.
- Psikoterapi: C-PTSD için psikoterapi travmatik anıları ve olumsuz düşünce örüntülerini belirlemeye, bunları daha gerçekçi ve olumlu olanlarla değiştirmeye, ve travmanın etkileriyle daha uygun bir şekilde başa çıkmanın yollarını öğrenmeye odaklanır. Renteria “PTSD ve C-PTSD için psikoterapi insanların travmatik deneyimleri işleyebilmesi ve insanlara semptomlarını idare etmeleri için araçlar öğretmek için somatik modalitelere odaklanır.” Diye açıklar.
“Tedavinin asıl odağı vücudun güven hissini kazanmasını sağlamaktır, bazen o kişi için ilk defa.”
- Yolanda Renteria, LPC
Hem PTSD hem C-PTSD tedavisinde kullanılabilecek bir psikoterapi türü de Göz Hareketleriyle Duyarsızlaştırma ve Yeniden İşleme (Eye Movement Desensatization and Reprocessing/EMDR) olarak bilinir. Bu yöntem terapist tarafından yönlendirilen göz hareketlerini kullanarak travmanın işlenmesi ve yeniden çerçevelenmesini sağlar. Zamanla bu süreç travmatik anıyla birleşmiş olumsuz duyguları azaltmalıdır.
C-PTSD ile Nasıl Başa Çıkarım?
C-PTSD tedavisi zaman alabilir, bu yüzden bu durumun semptomlarını yönetmek ve bunlarla başa çıkabilmek için yollar bulmak önemlidir. Aşağıdaki bazı stratejiler iyileşmenizi yönetmekte yardımcı olabilir:
- Destek bulun: Karmaşık PTSD, PTSD gibi, sıklıkla bireylerin kendilerini ailelerinden ve arkadaşlarından geri çekmesine yol açabilir. Ancak, güçlü bir sosyal destek ağına sahip olmak ruh sağlığı için önemlidir. Bunalmış, öfkeli, kaygılı ya da korkmuş hissettiğinizde güvendiğiniz bir arkadaşınıza veya aile üyenize ulaşın.
- Mindfulness çalışın: Karmaşık PTSD stres, kaygı ve depresyon hislerine yol açabilir. Mindfulness, o anda neler hissettiğinizin daha farkında olmada ve stresle başa çıkmada yardımcı olabilecek bir stratejidir. Bu yöntem olduğunuz ana odaklanmayı öğrenme yollarını içerir. Renteria “Topraklanma egzersizleri geriye dönme sırasında (flashback), yoğun duygu ataklarında, veya kabustan uyanıldığında oldukça yardımcı olabilir.“ der.
- Düşüncelerinizi not alın: Araştırmalar gösteriyor ki, günlük tutmak PTSD semptomlarını yönetmede ve geriye dönme, takıntılı düşünceler ve kabus semptomlarında azalmaya yardımcı olabilir.
Destek grupları ve kişisel gelişim kitapları da karmaşık PTSD ile başa çıkarken yardımcı olabilir. Yardımcı olabilecek kitap başlıklarında Bessel van der Kolk’un “Beden Kayıt Tutar” ve Pete Walker’ın “Complex PTSD: From Surviving to Thriving” mevcut.
Unutmayın!
Eğer siz veya bir sevdiğiniz tekrarlayan bir travmaya maruz kaldıysanız ve başa çıkmakta zorlanıyorsanız, PTSD’ye aşina bir terapistten yardım almanız önemlidir. Doktorunuzdan referans almaya ek olarak, PTSD tedavisinde çalışan ruh sağlığı uzmanlarına ulaşmanıza yardımcı olacak birçok çevrimiçi kaynak bulunmakta.
Yazar: Matthew TULL
Çeviren: Deniz Şeyhoğlu
