Otizmde Yürütücü İşlevler ve Dil
Okul çağındaki otizmli çocuklarda ketleme, geçiş yapma ve çalışma belleği ile dil becerilerinin ilişkisi
Yürütücü işlevler, davranışı denetlememizi sağlayan bilişsel süreçlerin ortak adıdır ve öğrenme, okul başarısı, duygu düzenleme ve sosyal yeterlik için belirleyicidir. Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan çocuklarda bu alanda güçlükler sık bildirilir, ancak araştırma bulguları tutarsızdır. Wisconsin-Madison Üniversitesi'nden Dr. Susan Ellis Weismer, bu seminerde tutarsızlığın kaynaklarını ele alır ve dil yükü azaltılmış görevlerle yürüttüğü çalışmanın bulgularını sunar. Seminer, ASHA 2017 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın ve ardından gelen soru-yanıt bölümünün kaydıdır. Katılımcılar, okul çağındaki otizmli çocukların yürütücü işlev profilini, bu profilin sosyal iletişimle bağını ve dil becerileriyle ilişkisini inceleyecektir.
Yürütücü İşlevler ve Otizm
Seminer, yürütücü işlevlerin üç temel bileşenini tanıtarak başlar: ketleme, görevler arası geçiş yapma ve çalışma belleğini güncelleme [2]. Planlama, organizasyon ve problem çözme gibi üst düzey beceriler bu bileşenlerin birleşiminden doğar. Çocuklukta öz denetimin yetişkinlikteki sağlık, gelir ve suç davranışını yordadığını gösteren boylamsal çalışma, konunun önemini örnekler [3].
Ellis Weismer, otizm alanyazınındaki tutarsız bulguları üç etkene bağlar: kullanılan görevlerin çeşitliliği ve hiçbir görevin tek bir beceriyi ölçmemesi, karşılaştırma grubunun nasıl eşleştirildiği ve katılımcıların heterojenliği. Yürütücü işlev bozukluğunun otizmin tüm özelliklerini tek başına açıklayamayacağını da açıkça belirtir; seminerin ilgisi, yürütücü işlevler ile dil arasındaki olası bağdır.
Dil ile Yürütücü İşlevler Arasındaki Bağ
Bu bağı araştırmanın kuramsal gerekçesi, Zelazo ve arkadaşlarının Hiyerarşik Yarışan Sistemler Modeli'dir: iç konuşma biçimindeki dil, bilginin çalışma belleğinde daha uzun tutulmasını ve bilinçli değerlendirmeyi kolaylaştırır [4]. Tipik gelişimde ketleme becerisinin dil bilgisi performansını yordadığı gösterilmiştir [5]. Otizmli çocuklarla yapılan önceki çalışmaların sonuçları ise karışıktır [6, 7].
Ellis Weismer ve Margarita Kaushanskaya'nın ortak çalışmasında dil yükü hem uyaranlardan hem yönergelerden olabildiğince çıkarılmıştır. Her bileşen için iki görev kullanılmıştır: ketleme için flanker ve go/no-go, geçiş yapma için yerel/bütünsel görev ve boyut değiştirmeli kart eşleme, çalışma belleği için n-geri ve Corsi blokları. Hangi ölçümlerin kullanılacağına örtük değişken analiziyle önceden karar verilmiştir [8].
Çalışmanın Bulguları
- Yaşa göre karşılaştırma: Yaklaşık 9 yaşındaki 48 otizmli çocuk, yaşça eşleştirilmiş 71 çocuğa göre altı görevin beşinde anlamlı ölçüde düşük performans göstermiştir; fark yalnızca go/no-go görevinde anlamlı değildir.
- Sözel olmayan biliş: Sözel olmayan biliş hesaba katıldığında farkların yaklaşık yarısı, özellikle ketlemedeki farklar açıklanmış, geçiş yapmadaki güçlük ise sürmüştür.
- Sosyal iletişim: Sosyal iletişim puanları hesaba katıldığında gruplar arasındaki yürütücü işlev farkları ortadan kalkmıştır. Sosyoekonomik düzeyin belirgin bir katkısı görülmemiştir.
- Dil ile ilişki: Otizm grubunun tamamında alıcı ve ifade edici dil, üç bileşenin hepsiyle ilişkilidir. Grup, dil bozukluğu olan ve olmayan çocuklar olarak ayrıldığında örüntüler farklılaşır ve ilişki yalnızca alıcı dilde kalır.
- Etkinin yönü: Bir yıllık izlemde dilin yürütücü işlevleri yordadığına dair kanıt bulunmamıştır; yürütücü işlevlerin bir yıl sonraki alıcı dili yordadığına ilişkin bulgu ise eğilim düzeyindedir ve ön bulgu olarak sunulur.
Seminer müdahale araştırmaları için iki öneriyle kapanır: yürütücü işlev müdahalelerinde dil ve iletişim ölçümlerinin de sonuç olarak izlenmesi [9] ve dil eğitiminin yürütücü denetime katkısının otizmli çocuklarda da incelenmesi [10].
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Miyake ve ark., 2000, Cogn Psychol [2] | Örtük değişken analizi | Ketleme, geçiş yapma ve güncellemenin ilişkili ama ayrılabilir bileşenler olduğunu gösterdi. |
| Moffitt ve ark., 2011, PNAS [3] | Boylamsal kohort (1000 çocuk, 32 yaşa kadar) | Çocukluktaki öz denetim yetişkinlikte sağlık, gelir ve suç davranışını yordadı. |
| Joseph, McGrath ve Tager-Flusberg, 2005, Dev Neuropsychol [6] | Grup karşılaştırması | Sözel okul çağı otizmli çocuklarda dil ile yürütücü işlev arasında anlamlı korelasyon bulmadı. |
| Akbar, Loomis ve Paul, 2013, Res Autism Spectr Disord [7] | Korelasyonel | Çalışma belleğini güncelleme, standart dil ölçümlerinin anlamlı yordayıcısıydı. |
| Kenworthy ve ark., 2014, J Child Psychol Psychiatry [9] | Randomize kontrollü çalışma | Otizmli çocuklarda yürütücü işlev müdahalesi olumlu sonuç verdi. |
| Doebel ve Zelazo, 2016, Cognition [10] | Deneysel eğitim çalışması | Karşıtlık bildiren dille deneyim, okul öncesi çocuklarda yürütücü işlevi destekledi. |
| Ellis Weismer ve ark., 2018, J Speech Lang Hear Res [1] | Grup karşılaştırması (seminerin makalesi) | Otizmli çocuklar tüm bileşenlerde güçlük gösterdi; sosyal iletişim hesaba katıldığında grup farkları ortadan kalktı. |
Temel Kazanımlar
- Yürütücü işlevlerin üç temel bileşenini ve bunları ölçen görevleri tanımlayabileceksiniz.
- Otizmde yürütücü işlev bulgularının neden tutarsız olduğunu açıklayabileceksiniz.
- Sözel olmayan bilişin ve sosyal iletişimin grup farklarını nasıl değiştirdiğini yorumlayabileceksiniz.
- Alıcı ve ifade edici dil ile yürütücü işlevler arasındaki ilişkiyi tartışabileceksiniz.
- Dil bozukluğu olan ve olmayan otizmli çocuklardaki farklı örüntüleri ayırt edebileceksiniz.
- Müdahale planlarken dil ve yürütücü işlev hedeflerinin birlikte nasıl düşünülebileceğini değerlendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Yürütücü işlevler: tanım ve temel bileşenler
- Yürütücü işlevlerin yaşam sonuçlarındaki yeri
- Otizmde yürütücü işlev araştırmaları ve tutarsızlığın kaynakları
- Tek eksiklik kuramlarının sınırları
- Dil ile yürütücü işlev bağının kuramsal ve görgül gerekçeleri
- Çalışmanın katılımcıları ve eşleştirme sorunu
- Altı görev: flanker, go/no-go, yerel/bütünsel, kart eşleme, n-geri, Corsi blokları
- Grup karşılaştırmaları ve dağılım grafikleri
- Sözel olmayan biliş, sosyoekonomik düzey ve sosyal iletişimin etkisi
- Dil becerileriyle ilişki ve dil durumuna göre alt gruplar
- Etkinin yönü: bir yıllık izlem
- Müdahale araştırmaları için çıkarımlar
- Soru-yanıt (iki dilli otizmli çocuklar, müdahalede dilin yeri)
Kimlere Yönelik?
Seminer, otizmli çocuklarla çalışan uzmanlara ve bu alanda araştırma yapanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Psikologlar ve psikolojik danışmanlar
- Özel eğitim öğretmenleri
- Ergoterapistler
- Çocuk gelişimi uzmanları
- Akademisyenler ve lisansüstü öğrenciler
Eğitmen Hakkında
Dr. Susan Ellis Weismer, Wisconsin-Madison Üniversitesi İletişim Bilimleri ve Bozuklukları Bölümü'nde emekli profesördür (professor emerita) ve Waisman Merkezi araştırmacısıdır. Doktorasını Indiana Üniversitesi'nde dil gelişimi ve bozuklukları alanında tamamlamıştır. Uzun yıllar özgül dil bozukluğunun doğası ve mekanizmaları üzerine çalışmış, ardından araştırmalarını otizmli çocuklarda dil gelişimine ve dil işlemlemeye yöneltmiştir. 2017'de ASHA'nın yayınlarda yaşam boyu başarı için verdiği Alfred K. Kawana Ödülü'nü almıştır.
Sık Sorulan Sorular
Seminer bir değerlendirme aracı ya da müdahale programı öğretiyor mu?
Hayır. Seminer bir araştırma sunumudur. Görevler araştırma amacıyla anlatılır; müdahaleye ilişkin bölüm gelecekteki araştırmalar için önerilerden oluşur.
Görevler neden "sözel olmayan" olarak tasarlanmış?
Dil ile yürütücü işlev arasındaki ilişkiyi incelerken görevin kendisinde dil bulunması sonucu bulandırır. Ellis Weismer, tümüyle sözel olmayan bir görevin belki de mümkün olmadığını seminerde kendisi belirtir.
Bulgular klinikte nasıl kullanılabilir?
Bulgular grup düzeyindedir. Soru-yanıt bölümünde konuşmacı, müdahalede yürütücü işlev çalışmasının dilden ayrı değil, hedeflenen bağlamda ve dil ile birlikte yapılmasını daha uygun bulduğunu söyler.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Seminer Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer, ASHA 2017 Araştırma Sempozyumu'ndaki konuşmanın kaydıdır; konuşmanın makalesi Journal of Speech, Language, and Hearing Research dergisinde yayımlanmıştır [1].
Kaynaklar
- Ellis Weismer, S., Kaushanskaya, M., Larson, C., Mathée, J., & Bolt, D. (2018). Executive function skills in school-age children with autism spectrum disorder: Association with language abilities. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 61(11), 2641–2658. https://doi.org/10.1044/2018_JSLHR-L-RSAUT-18-0026
- Miyake, A., Friedman, N. P., Emerson, M. J., Witzki, A. H., Howerter, A., & Wager, T. D. (2000). The unity and diversity of executive functions and their contributions to complex "frontal lobe" tasks: A latent variable analysis. Cognitive Psychology, 41(1), 49–100.
- Moffitt, T. E., Arseneault, L., Belsky, D., Dickson, N., Hancox, R. J., Harrington, H., Houts, R., Poulton, R., Roberts, B. W., Ross, S., Sears, M. R., Thomson, W. M., & Caspi, A. (2011). A gradient of childhood self-control predicts health, wealth, and public safety. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(7), 2693–2698.
- Marcovitch, S., & Zelazo, P. D. (2009). A hierarchical competing systems model of the emergence and early development of executive function. Developmental Science, 12(1), 1–18.
- Ibbotson, P., & Kearvell-White, J. (2015). Inhibitory control predicts grammatical ability. PLOS ONE, 10(12), e0145030.
- Joseph, R. M., McGrath, L. M., & Tager-Flusberg, H. (2005). Executive dysfunction and its relation to language ability in verbal school-age children with autism. Developmental Neuropsychology, 27(3), 361–378.
- Akbar, M., Loomis, R., & Paul, R. (2013). The interplay of language on executive functions in children with ASD. Research in Autism Spectrum Disorders, 7(3), 494–501.
- Kaushanskaya, M., Park, J. S., Gangopadhyay, I., Davidson, M. M., & Ellis Weismer, S. (2017). The relationship between executive functions and language abilities in children: A latent variables approach. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 60(4), 912–923.
- Kenworthy, L., Anthony, L. G., Naiman, D. Q., Cannon, L., Wills, M. C., Luong-Tran, C., Werner, M. A., Alexander, K. C., Strang, J., Bal, E., Sokoloff, J. L., & Wallace, G. L. (2014). Randomized controlled effectiveness trial of executive function intervention for children on the autism spectrum. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 55(4), 374–383.
- Doebel, S., & Zelazo, P. D. (2016). Seeing conflict and engaging control: Experience with contrastive language benefits executive function in preschoolers. Cognition, 157, 219–226.
Araştırma bulguları grup düzeyindedir ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanı ve müdahale kararları çocuğu değerlendiren uzmanlar tarafından verilir.
