Dil İşlevi ve Bozulmaları
Beyindeki dil ağı, inme sonrası afazi sendromları, yavaş gelişen dil bozulmaları ve rehabilitasyon
Dil, beyinde birbirine bağlı bölgelerden oluşan bir ağ tarafından yürütülür ve bu ağın farklı noktalarındaki hasarlar farklı afazi tablolarına yol açar. Afazi çoğunlukla inme gibi damarsal olayların ardından ani olarak ortaya çıkar; nörodejeneratif hastalıklarda ise yıllar içinde yavaş ilerleyen dil bozulmaları biçiminde görülebilir. İnme sonrası afazide dil ve konuşma terapisinin işlevsel iletişimi iyileştirdiği sistematik derlemelerle gösterilmiştir. Bu ücretsiz video seminerde afazi değerlendirmesi ve rehabilitasyonu alanında klinik çalışmalarını sürdüren Prof. Dr. Öget Öktem Tanör, dilin beyindeki yerleşimini, dilin unsurlarını ve bunlardaki bozulmaları ele almaktadır. Katılımcılar bebeğin dili öğrenmesi, damarsal olaylara bağlı akut dil bozulmaları, yavaş gelişen dil bozulmaları ve farklı bozulmalar için farklı çalışma yöntemleri üzerinde çalışacaktır.
Dil İşlevi ve Afazi Nedir?
Dil; sesbilgisi (fonoloji), sözcük bilgisi ve anlam (leksikal-semantik), dilbilgisi (sözdizimi ve biçimbilgisi) ve dilin kullanımı (pragmatik) gibi unsurlardan oluşur. Afazi, dil gelişimi tamamlandıktan sonra edinilmiş beyin hasarına bağlı olarak bu unsurlardan birinin ya da birkaçının bozulmasıdır; konuşma, anlama, adlandırma, tekrarlama, okuma ve yazma farklı ölçülerde etkilenir. Motor konuşma bozukluklarından (dizartri) ve düşünce ya da duygudurum bozukluklarına bağlı konuşma değişikliklerinden ayrı tutulur.
Seminer, dil bozulmalarını başlangıç biçimine göre iki grupta ele alır:
| Akut dil bozulmaları | Yavaş gelişen dil bozulmaları | |
|---|---|---|
| Başlangıç | Ani; çoğunlukla inme gibi damarsal olaylar sonrası | Sinsi; yıllar içinde ilerler |
| Seyir | İlk aylarda kendiliğinden düzelme ve terapiyle iyileşme olabilir | Dil bozulması ilerler; diğer bilişsel işlevler bir süre görece korunabilir |
| Tipik örnek | İnme sonrası afazi sendromları | Primer progresif afazi [2, 3] |
Klinik Değerlendirme ve Rehabilitasyon
Afazi değerlendirmesinde hastanın akıcı konuşma, anlama, tekrarlama ve adlandırma performansı birlikte incelenir; bozulmanın hangi dil unsurunda yoğunlaştığı hem sendromun tanımlanmasına hem de rehabilitasyonun planlanmasına yön verir. Seminerde farklı bozulma tipleri için farklı çalışma yöntemlerinin seçilmesi ve rehabilitasyonun genel ilkeleri ele alınır.
Bilimsel Dayanak
Afazinin sıklığı, yavaş gelişen dil bozulmalarının sınıflanması ve dil terapisinin etkililiği hasta çalışmaları, uzlaşı ölçütleri ve sistematik derlemelerle incelenmiştir:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Engelter vd., 2006, Stroke [1] | Toplum temelli, 1 yıllık ileriye dönük çalışma, ilk iskemik inme geçiren 269 hasta | Hastaların %30'unda afazi vardı; afazi yıllık 100.000 kişide 43 yeni vakaya karşılık geliyordu. Yaş her yıl için riski %3 artırıyordu; kardiyoembolik inme afazili hastalarda daha sıktı. |
| Mesulam, 1982, Ann Neurol [2] | Vaka serisi, 6 hasta, 5–11 yıl izlem | Genel bir demans tablosu olmadan yavaş ilerleyen afazi tanımlandı: 5 hastada adlandırma güçlüğüyle, 1 hastada saf sözcük sağırlığıyla başladı. Dört hastada izlem boyunca davranış ve diğer bilişsel işlevler korundu; iki hastada demans ancak yaklaşık 7 yıllık afaziden sonra gelişti. |
| Gorno-Tempini vd., 2011, Neurology [3] | Uluslararası uzlaşı ölçütleri | Primer progresif afazinin ve alt tiplerinin sınıflaması için klinik, görüntüleme ve patoloji düzeylerinde tanı ölçütleri tanımlandı. |
| Brady vd., 2016, Cochrane [4] | Sistematik derleme, 57 RKÇ, 3002 katılımcı, inme sonrası afazi | Dil ve konuşma terapisi, terapi almamaya göre işlevsel iletişimi iyileştirdi (SMD 0,28; 27 karşılaştırma, 1620 katılımcı); okuma, yazma ve ifade edici dilde de yarar bildirildi. |
Temel Kazanımlar
- Dilin beyindeki yerleşimini ve dil ağını oluşturan bölgeleri açıklayabileceksiniz.
- Bebeklikte dil ediniminin temel aşamalarını edinilmiş dil bozukluklarıyla karşılaştırabileceksiniz.
- Dilin unsurlarını ve her bir unsurda görülen bozulmaları tanımlayabileceksiniz.
- Damarsal olaylar sonrasında görülen akut dil bozulmalarının belirtilerini ve afazi sendromlarını tanıyabileceksiniz.
- Yavaş gelişen dil bozulmalarını akut afazilerden ve diğer bilişsel bozukluklardan ayırt edebileceksiniz.
- Farklı dil bozulmaları için uygun rehabilitasyon yaklaşımlarını genel hatlarıyla açıklayabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Dilin beyindeki yerleşimi
- Bebeğin dili öğrenmesi
- Damarsal olaylar sonucu akut dil bozulmalarının belirtileri
- Dilin unsurları ve bunlardaki bozulmalar
- Akut olmayan, yavaş gelişen dil bozulmaları
- Farklı bozulmalar için farklı çalışma yöntemleri
Kimlere Yönelik?
Seminer, nöropsikolojik değerlendirme yapan ya da dil bozukluğu olan hastalarla çalışan uzmanlara ve öğrencilere yöneliktir.
- Klinik psikologlar
- Nöropsikologlar
- Dil ve konuşma terapistleri
- Psikoloji öğrencileri
- Nöropsikolojik değerlendirmeyle ilgilenen sağlık profesyonelleri
Eğitmen Hakkında
Prof. Dr. Öget Öktem Tanör, İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı'nda Klinik Nöropsikoloji Laboratuvarı'nı kurmuş; nöropsikolojik değerlendirme, afazi, demans ve davranış nörolojisi alanlarında çalışmıştır. 1981'de Tıp Bilimleri Doktorası derecesini almış, 2000'de profesör olmuştur. 2008'de Türk Nöropsikoloji Derneği'ni kurmuş ve 15 yıl başkanlığını yürütmüştür. Antalya AKEV Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nde öğretim üyesi olarak çalışmakta, hasta değerlendirmesi ve afazi rehabilitasyonu alanlarında klinik çalışmalarını sürdürmektedir.
Sık Sorulan Sorular
Primer progresif afazinin alt tipleri nelerdir?
Uluslararası uzlaşı sınıflaması üç alt tip tanımlar: akıcı olmayan/agramatik tip, semantik tip ve logopenik tip [3]. Alt tipler, konuşma akıcılığı, dilbilgisi, sözcük anlamı ve tekrarlama becerilerindeki bozulma örüntüsüyle birbirinden ayrılır.
Yoğun dil terapisi daha mı etkilidir?
Cochrane derlemesinde yüksek yoğunlukta, yüksek dozda ya da daha uzun süre verilen terapi, düşük yoğunluklu terapiye göre işlevsel iletişimde daha iyi sonuç vermiştir [4].
Diğer bilişsel işlev alanlarını ele alan seminerler var mı?
Prof. Dr. Öget Öktem Tanör'ün DİLGEM'deki diğer ücretsiz video seminerleri: Nöropsikolojik Değerlendirme ve İlgili Test Örnekleri, Nöropsikolojik Değerlendirmede Bellek Çeşitleri ve Bellek Bozuklukları ve Demans Nedir?
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer ücretsizdir.
- Seminer, afazi rehabilitasyonuna ilişkin genel bir çerçeve sunar; dil ve konuşma terapisi uygulamalarının yerini tutmaz.
Kaynaklar
- Engelter, S. T., Gostynski, M., Papa, S., Frei, M., Born, C., Ajdacic-Gross, V., Gutzwiller, F., & Lyrer, P. A. (2006). Epidemiology of aphasia attributable to first ischemic stroke. Stroke, 37(6), 1379–1384.
- Mesulam, M. M. (1982). Slowly progressive aphasia without generalized dementia. Annals of Neurology, 11(6), 592–598.
- Gorno-Tempini, M. L., Hillis, A. E., Weintraub, S., Kertesz, A., Mendez, M., Cappa, S. F., … Grossman, M. (2011). Classification of primary progressive aphasia and its variants. Neurology, 76(11), 1006–1014.
- Brady, M. C., Kelly, H., Godwin, J., Enderby, P., & Campbell, P. (2016). Speech and language therapy for aphasia following stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016(6), CD000425.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bir hasta için uygun değerlendirme ve rehabilitasyon yaklaşımı, hastanın klinik tablosu değerlendirilerek belirlenir.