Travma, Kayıp ve Yas: Psikolojik Müdahale Yaklaşımları
Travmatik yaşantılar ve yas süreçlerinde değerlendirme, süreklilik odaklı bakış ve danışmanlık teknikleri
Travmatik yaşantılar ve kayıplar sonrasında görülen tepkilerin önemli bir bölümü zamanla azalır; bir kısım danışanda ise travma sonrası stres bozukluğu ya da uzamış yas bozukluğu gibi tablolar gelişir. Araştırmalar, travma odaklı psikoterapilerin ve güçlük yaşayan yaslı bireylere yönelik müdahalelerin etkili olduğunu göstermektedir. Bu video seminerde Maltepe Üniversitesi öğretim üyesi ve EABCT akreditasyonlu bilişsel davranışçı terapist Dr. Öğr. Üyesi Çağla Çelimli, travma ve yasın birey üzerindeki etkilerini ve kanıta dayalı müdahale yaklaşımlarını ele almaktadır. Katılımcılar travmanın türleri ve travma sonrası tepkiler, kuramsal yaklaşımlar, süreklilik ve rol işlevleri üzerine çalışmalar, nefes ve güvenli yer teknikleri ile yas danışmanlığının amaçları ve teknikleri üzerinde çalışacaktır.
Travma ve Yas Süreçlerinde Psikolojik Müdahale Nedir?
Travma, kişinin yaşamını, bedensel bütünlüğünü ya da yakınlarının güvenliğini tehdit eden olaylara maruz kalmayı ve bu olayların ardından gelişen ruhsal tepkileri kapsar. Kayıp ise bir yakının ölümünün yanı sıra ayrılık, göç, iş ya da sağlık kaybı gibi yaşantıları da içerir. Psikolojik müdahale bu süreçlerde iki düzeyde çalışır: tepkilerin olağan seyrini destekleyen ve işlevselliği koruyan uygulamalar ile klinik düzeyde güçlük yaşayan danışanlara yönelik yapılandırılmış terapiler.
Afet ve travma alanında kullanılan süreklilik ilkesi, müdahalenin her aşamada bireyin, ailenin, kurumun ve topluluğun işlevsel, tarihsel ve kişilerarası sürekliliğini korumayı ve onarmayı hedeflemesi gerektiğini savunur [1]. İşlevsel süreklilik kişinin yaşamdaki rollerini ve görevlerini sürdürebilmesini, tarihsel süreklilik olay öncesi ve sonrası yaşam öyküsü arasında bağ kurabilmesini, kişilerarası süreklilik ise ilişkilerinin ve destek ağlarının korunmasını anlatır. Eğitimdeki sürekliliklerin yıkımı ve engellenmesi, köprüler çalışması ve hayattaki roller ve işlevler başlıkları bu çerçeveyle ilişkilidir.
Yas, kayba verilen olağan bir tepkidir ve çoğu kişide zaman içinde yaşamla yeniden bağ kurmaya dönüşür. Kayıptan uzun süre sonra yoğun özlem ya da ölen kişiyle zihinsel meşguliyet işlevselliği belirgin biçimde bozuyorsa uzamış yas bozukluğu söz konusu olabilir; bu tanı ICD-11'de ve DSM-5-TR'de yer almaktadır [2, 3].
Müdahalenin Yapısı
Erken dönem
Erken dönemde tepkilerin normalleştirilmesi, güvenliğin ve günlük işleyişin yeniden kurulması ve belirtileri süren kişilerin izlenmesi öne çıkar. Cochrane derlemesi bu dönem için "tara ve tedavi et" yaklaşımını önerir [4].
Düzenleme ve dengeleme
Nefes çalışmaları ve güvenli yer imgelemi, danışanın yoğun duygusal uyarılmayı düzenlemesine ve seans içinde güvenlik duygusu kurmasına yardım eden tekniklerdir. Bu teknikler genellikle travma odaklı çalışmaya hazırlık ve seans içi düzenleme amacıyla kullanılır.
Travma odaklı terapi
Kronik travma sonrası stres bozukluğunda en çok çalışılmış yaklaşımlar bireysel travma odaklı bilişsel davranışçı terapi ve EMDR'dir [5]. Bu yöntemlerin uygulanması yönteme özgü eğitim ve süpervizyon gerektirir.
Yas danışmanlığı
Kayba uyum sağlamakta belirgin güçlük yaşayan kişilere yönelik yas müdahaleleri, diğer psikoterapilerle karşılaştırılabilir sonuçlar vermektedir [6]. Bu nedenle seminerde yas danışmanlığının amaçları, olağan yas tepkileri ile klinik dikkat gerektiren tabloların ayrımıyla birlikte ele alınır.
Bilimsel Dayanak
Travma ve yas alanındaki müdahaleler sistematik derlemeler, meta-analizler ve randomize kontrollü çalışmalarla incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Omer ve Alon, 1994, Am J Community Psychol [1] | Kuramsal makale | Afet ve travma müdahalesinin her aşamada birey, aile, kurum ve topluluk düzeyinde işlevsel, tarihsel ve kişilerarası sürekliliği koruması gerektiğini öne süren süreklilik ilkesi. |
| Bisson vd., 2013, Cochrane [5] | Sistematik derleme, 70 RKÇ, 4761 katılımcı | Bekleme listesi ya da olağan bakıma göre klinisyen değerlendirmeli TSSB belirtilerinde azalma: bireysel travma odaklı BDT için SMD −1,62, EMDR için SMD −1,17. |
| Lundorff vd., 2017, J Affect Disord [7] | Meta-analiz, 14 çalışma, şiddet içermeyen kayıplar | Yetişkin yaslılarda uzamış yas bozukluğunun birleşik yaygınlığı %9,8; yaş ortalaması arttıkça yaygınlık da artıyordu. |
| Currier, Neimeyer ve Berman, 2008, Psychol Bull [6] | Meta-analiz, 61 kontrollü çalışma | Kayba uyumda belirgin güçlük yaşayanları hedefleyen müdahaleler, tüm yaslılara uygulanan müdahalelere göre daha olumlu sonuç verdi. |
| Shear vd., 2005, JAMA [8] | RKÇ, 95 yetişkin, karmaşık yas | Karmaşık yas tedavisine yanıt oranı %51, kişilerarası psikoterapiye yanıt oranı %28; yanıt karmaşık yas tedavisinde daha hızlı ortaya çıktı. |
Temel Kazanımlar
- Travmanın türlerini ve travma sonrası verilen bilişsel, duygusal, bedensel ve davranışsal tepkileri tanımlayabileceksiniz.
- Travmayı farklı kuramsal yaklaşımların bakış açısıyla açıklayabilecek ve vaka kavramsallaştırmasında kullanabileceksiniz.
- Travmanın işlevsel, tarihsel ve kişilerarası süreklilik üzerindeki etkisini değerlendirebilecek, danışanın yaşam rolleri ve işlevleri üzerine çalışabileceksiniz.
- Danışanın travma ile başa çıkma becerilerini belirleyebilecek ve güçlendirebileceksiniz.
- Nefes ve güvenli yer çalışmalarını seans içi düzenleme amacıyla uygulayabileceksiniz.
- Olağan yas tepkilerini klinik dikkat gerektiren yas tablolarından ayırt edebileceksiniz.
- Yas danışmanlığının amaçlarına uygun beceri ve teknikleri danışanın ihtiyacına göre seçebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Travma
- Travma nedir, çeşitleri nelerdir?
- Travma sonrası verilen tepkiler
- Kuramların bakışından travma
- Sürekliliklerimizin yıkımı ve sürekliliklerimizin engellenmesi
- Köprülerimiz çalışması
- Hayattaki rollerimiz ve işlevlerimiz
- Travma ile başa çıkma becerilerimiz
- Travma terapisinde kullanılan teknikler: nefes ve güvenli yer çalışması
Yas
- Yas sürecinde verilen tepkiler
- Yas danışmanlığının amaçları
- Yas becerileri ve teknikleri
Kimlere Yönelik?
Seminer, travma ve kayıp yaşamış danışanlarla çalışan ruh sağlığı uzmanlarına yöneliktir.
- Psikologlar
- Psikolojik danışmanlar
- Ruh sağlığı alanında çalışan hekimler
Eğitmen Hakkında
Dr. Öğr. Üyesi Çağla Çelimli, Maltepe Üniversitesi Rehberlik ve Psikolojik Danışmanlık Anabilim Dalı'nda öğretim üyesidir. Lisans eğitimini Maltepe Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik (İngilizce) programında, yüksek lisansını aynı üniversitenin Gelişim Psikolojisi programında tamamlamış, doktora derecesini Marmara Üniversitesi Psikolojik Danışmanlık ve Rehberlik programından almıştır. Avrupa Davranışçı ve Bilişsel Terapiler Derneği (EABCT) tarafından akredite bir bilişsel davranışçı terapisttir. Çalışma alanları arasında travma ve stresle ilişkili bozukluklar, kaygı bozuklukları, depresyon, ilişkisel sorunlar, dissosiyatif belirtiler ve çocukluk çağı travmalarının yetişkinlikteki etkileri yer alır; ergen ve yetişkinlerle çalışmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Yas ne zaman klinik değerlendirme gerektirir?
DSM-5-TR, uzamış yas bozukluğu tanısı için kaybın yetişkinlerde en az 12 ay, çocuk ve ergenlerde en az 6 ay önce gerçekleşmiş olmasını, sekiz belirtiden en az üçünün son bir ayda neredeyse her gün görülmesini ve yasın toplumsal, kültürel ya da dinsel beklentileri aşmasını arar [3]. Tanı ICD-11'de de ayrı bir başlık olarak yer alır [2]. Bu süreler dolmadan da işlevselliği belirgin biçimde bozulan danışanlar klinik olarak izlenmelidir.
Seminer EMDR ya da travma odaklı BDT uygulayıcılığı kazandırır mı?
Seminer, travma ve yasla çalışmanın kuramsal ve uygulamalı temelini sunar. EMDR ve travma odaklı BDT gibi yöntemlerin uygulanması, yönteme özgü kapsamlı eğitim ve süpervizyon gerektirir.
Travma sonrası tepkiler ne zaman travma sonrası stres bozukluğu olarak değerlendirilir?
DSM-5-TR, travma sonrası stres bozukluğu tanısı için belirtilerin bir aydan uzun sürmesini ve belirgin sıkıntıya ya da işlevsellikte bozulmaya yol açmasını arar [3]. Belirtileri süren danışanların izlenmesi ve gerektiğinde travma odaklı tedaviye yönlendirilmesi bu nedenle önemlidir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer, klinik uygulamada süpervizyonun yerini tutmaz; travma odaklı yöntemler yönteme özgü eğitimle uygulanmalıdır.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Omer, H., & Alon, N. (1994). The continuity principle: A unified approach to disaster and trauma. American Journal of Community Psychology, 22(2), 273–287.
- World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases, 11th Revision (ICD-11): 6B42 Prolonged grief disorder.
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).
- Rose, S. C., Bisson, J., Churchill, R., & Wessely, S. (2002). Psychological debriefing for preventing post traumatic stress disorder (PTSD). Cochrane Database of Systematic Reviews, 2002(2), CD000560.
- Bisson, J. I., Roberts, N. P., Andrew, M., Cooper, R., & Lewis, C. (2013). Psychological therapies for chronic post-traumatic stress disorder (PTSD) in adults. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2013(12), CD003388.
- Currier, J. M., Neimeyer, R. A., & Berman, J. S. (2008). The effectiveness of psychotherapeutic interventions for bereaved persons: A comprehensive quantitative review. Psychological Bulletin, 134(5), 648–661.
- Lundorff, M., Holmgren, H., Zachariae, R., Farver-Vestergaard, I., & O'Connor, M. (2017). Prevalence of prolonged grief disorder in adult bereavement: A systematic review and meta-analysis. Journal of Affective Disorders, 212, 138–149.
- Shear, K., Frank, E., Houck, P. R., & Reynolds, C. F. (2005). Treatment of complicated grief: A randomized controlled trial. JAMA, 293(21), 2601–2608.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bir danışan için uygun müdahale, danışanın belirtileri, öyküsü ve koşulları değerlendirilerek belirlenir.
