Özşefkat Temelli Bilinçli Farkındalık Beceri Eğitimi
Özşefkat ve bilinçli farkındalık becerilerinin kuramsal temeli ve klinik uygulamadaki yeri
Özşefkat, zor zamanlarda kişinin kendine anlayış ve nezaketle yaklaşması olarak tanımlanır ve Neff'in kuramında öz-sevecenlik, ortak insanlık ve bilinçli farkındalık olmak üzere üç bileşenden oluşur. Özşefkat temelli bilinçli farkındalık yaklaşımı bu ilkeleri, düşünce, duygu ve bedensel duyumları yargılamadan fark etmeye dayanan pratiklerle birleştirir. Randomize kontrollü çalışmaların meta-analizi, özşefkat müdahalelerinin depresyon, kaygı, stres, ruminasyon ve öz-eleştiri üzerinde anlamlı etkileri olduğunu göstermektedir. Eğitim, Dr. Psikolojik Danışman Ezgi Denizel Güven tarafından üç bölüm halinde video olarak verilmektedir. Katılımcılar özşefkatin bileşenleri, meditasyon, nefes çalışmaları ve yürüyüş meditasyonu gibi bilinçli farkındalık pratikleri ve öz-eleştirel tutumla çalışma üzerinde duracaktır.
Özşefkat Nedir?
Özşefkat, kişinin kendi hata ve eksikliklerine karşı sabırlı ve kabul edici bir tutum geliştirmesini, zorlandığı anlarda kendine destekleyici biçimde yaklaşmasını içerir. Neff (2003) özşefkati birbiriyle etkileşen üç bileşenle tanımlamış ve her bileşeni karşıt bir tutumla birlikte ele almıştır [1]. Türkçe alanyazında kavram öz-duyarlık olarak da geçer [5].
| Bileşen | Karşıt tutum | Kısaca |
|---|---|---|
| Öz-sevecenlik | Öz-yargılama | Kendine anlayış ve nezaketle yaklaşmak |
| Ortak insanlık | Yalıtılmışlık | Acı ve kusurları insan deneyiminin ortak parçası olarak görmek |
| Bilinçli farkındalık | Aşırı özdeşleşme | Acı veren düşünce ve duyguları bastırmadan ya da onlara kapılmadan fark etmek |
Bilinçli farkındalık, düşünce, duygu ve bedensel duyumları o anda ve yargılamadan fark etme pratiğidir. Eğitimde meditasyon, nefes çalışmaları ve yürüyüş meditasyonu gibi yöntemler, özşefkat ilkeleriyle birlikte ele alınır. Amaç, bu pratiklerin gündelik yaşama aktarılması; zor anlarda kişinin kendine destek olabilmesi ve kendine yönelik eleştirel, yargılayıcı tutumun fark edilip dönüştürülmesidir.
Uygulamada Özşefkat Çalışması
Özşefkat müdahalelerinin etkililiğine ilişkin kanıtların önemli bir bölümü yapılandırılmış grup programlarından gelir. Örneğin Mindful Self-Compassion (MSC) programı sekiz haftalık bir atölye olarak uygulanmış ve randomize kontrollü çalışmayla incelenmiştir [2]. Meta-analizde grup uygulamalarının etkileri bireysel uygulamalardan daha güçlü bulunmuştur [3]. Eğitimde ele alınan pratikler şu çalışma alanlarında toplanır:
- Anı fark etme: nefes çalışmaları, meditasyon ve yürüyüş meditasyonu
- Zor anlarda kendine destek: zorlanmanın fark edilmesi ve kendine destekleyici bir tutumla yaklaşma
- Öz-eleştiriyle çalışma: eleştirel ve yargılayıcı iç sesin fark edilmesi ve dönüştürülmesi
- Gündelik yaşama aktarma: pratiklerin düzenli yaşam alışkanlığına dönüştürülmesi
Bilimsel Dayanak
Özşefkat, ölçme araçları, ilişkisel çalışmalar ve randomize kontrollü müdahale çalışmalarıyla incelenmiştir. Başlıca çalışmalar:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Neff ve Germer, 2013, J Clin Psychol [2] | Pilot çalışma (21 yetişkin) ve RKÇ: 25 kişi MSC, 27 kişi bekleme listesi | Sekiz haftalık MSC programına katılanlarda özşefkat, bilinçli farkındalık ve iyi oluşta kontrol grubuna göre anlamlı olarak daha fazla artış görüldü. Kazanımlar 6. ay ve 1. yıl izlemlerinde korundu. |
| Ferrari vd., 2019, Mindfulness [3] | Meta-analiz, 27 RKÇ | Kontrol gruplarına göre 11 psikososyal sonuçta anlamlı iyileşme. Hedges g: özşefkat 0,75; stres 0,67; depresyon 0,66; bilinçli farkındalık 0,62; kaygı 0,57; öz-eleştiri 0,56; ruminasyon 1,37; yeme davranışı 1,76. Depresyondaki iyileşme izlemde artmaya devam etti. |
| MacBeth ve Gumley, 2012, Clin Psychol Rev [4] | Meta-analiz, 14 çalışmada 20 örneklem, Öz-Duyarlık Ölçeği | Özşefkat ile psikopatoloji arasında büyük ve ters yönlü ilişki: r = −0,54 (%95 GA −0,57 ile −0,51). |
| Akın, Akın ve Abacı, 2007, H. Ü. Eğitim Fakültesi Dergisi [5] | Türkçe uyarlama, 633 üniversite öğrencisi | Doğrulayıcı faktör analizi özgün yapıyı doğruladı. Alt boyutların iç tutarlık katsayıları 0,72–0,80, test-tekrar test katsayıları 0,56–0,69. |
Temel Kazanımlar
- Özşefkatin öz-sevecenlik, ortak insanlık ve bilinçli farkındalık bileşenlerini karşıt tutumlarıyla birlikte açıklayabileceksiniz.
- Bilinçli farkındalığı düşünce, duygu ve bedensel duyumları yargılamadan fark etme becerisi olarak tanımlayıp danışanlara aktarabileceksiniz.
- Meditasyon, nefes çalışmaları ve yürüyüş meditasyonu gibi bilinçli farkındalık pratiklerini uygulayabileceksiniz.
- Danışanların zor anlarda kendilerine destekleyici biçimde yaklaşmalarına yönelik çalışmalar yürütebileceksiniz.
- Öz-eleştirel ve yargılayıcı tutumu fark ettirmeye ve dönüştürmeye yönelik müdahaleleri planlayabileceksiniz.
- Özşefkat ve bilinçli farkındalık pratiklerinin gündelik yaşama aktarılması için danışanla birlikte uygulama planı oluşturabileceksiniz.
- Özşefkatin stres, kaygı ve depresyon belirtileriyle ilişkisine dair araştırma bulgularını değerlendirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Eğitim üç bölümden oluşur ve şu konuları kapsar:
- Özşefkat temelli bilinçli farkındalık: kişisel gelişim ve psikolojik iyi oluş alanındaki yeri
- Özşefkatin tanımı ve üç bileşeni
- Kendi hata ve eksikliklerine sabırlı ve kabul edici yaklaşım
- Bilinçli farkındalık: düşünce, duygu ve bedensel duyumları yargılamadan fark etme
- Meditasyon, nefes çalışmaları ve yürüyüş meditasyonu
- Stres, kaygı ve öz-eleştiriyle başa çıkmada özşefkat; duygusal dayanıklılık
- Kendine yönelik eleştirel ve yargılayıcı tutumun dönüştürülmesi
- Özşefkat ve bilinçli farkındalık pratiklerinin gündelik yaşama aktarılması
Kimlere Yönelik?
Eğitim, danışanlarıyla özşefkat ve bilinçli farkındalık temelli çalışmak isteyen ruh sağlığı uzmanlarına yöneliktir.
- Psikologlar
- Psikolojik danışmanlar
- Psikiyatristler
- İlgili bölümlerin son sınıf öğrencileri
Eğitmen Hakkında
Dr. Psikolojik Danışman Ezgi Denizel Güven, lisans eğitimini 2002 yılında Ege Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nde tamamlamıştır. Yüksek lisans derecesini 2008 yılında Pamukkale Üniversitesi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Bölümü'nden, doktora derecesini 2019 yılında Ege Üniversitesi Psikolojik Danışma ve Rehberlik Bölümü'nden travma sonrası gelişim ve psikolojik sağlamlık konulu tez çalışmasıyla almıştır. 2004–2010 yılları arasında Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi'nde akademisyen olarak görev yapmış, 2010 yılından itibaren İzmir İl Millî Eğitim Müdürlüğü'ne bağlı çeşitli kurum ve okullarda psikolojik danışman olarak çalışmıştır. Millî Eğitim Bakanlığı'ndaki görevi sırasında çalıştığı ilçelerdeki travma ve krize müdahale ekiplerinde yer almış, il genelinde okullarda yaşanan travmatik olaylara yönelik müdahalelerde bulunmuştur.
Sık Sorulan Sorular
Özşefkat düzeyi nasıl ölçülür?
En yaygın araç Neff'in Öz-Duyarlık Ölçeği'dir (Self-Compassion Scale). Ölçek 26 maddeden ve altı alt boyuttan (öz-sevecenlik, öz-yargılama, ortak insanlık, yalıtılmışlık, bilinçli farkındalık, aşırı özdeşleşme) oluşur; maddeler 1–5 arasında puanlanır. 12 maddelik kısa formu da bulunmaktadır [1]. Türkçe uyarlaması üniversite öğrencileriyle yapılmıştır [5].
Özşefkat, hataları görmezden gelmek anlamına mı gelir?
Hayır. Tanımı gereği özşefkat, hata ve eksikliklerin fark edilmesini ve kabul edilmesini içerir. Kuramda acı veren deneyimlerden kaçmak ya da onlara kapılıp kalmak, bilinçli farkındalığın karşıtı olan aşırı özdeşleşme olarak ele alınır [1].
Özşefkat çalışmaları grup halinde yürütülebilir mi?
Evet. Araştırılan programların önemli bölümü grup programıdır ve meta-analizde grup uygulamalarının etkileri bireysel uygulamalardan daha güçlü bulunmuştur [3]. Eğitimdeki pratikler bireysel seanslara da uyarlanabilir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Neff, K. D. (2003). The development and validation of a scale to measure self-compassion. Self and Identity, 2, 223–250.
- Neff, K. D., & Germer, C. K. (2013). A pilot study and randomized controlled trial of the Mindful Self-Compassion program. Journal of Clinical Psychology, 69(1), 28–44.
- Ferrari, M., Hunt, C., Harrysunker, A., Abbott, M. J., Beath, A. P., & Einstein, D. A. (2019). Self-compassion interventions and psychosocial outcomes: A meta-analysis of RCTs. Mindfulness, 10, 1455–1473.
- MacBeth, A., & Gumley, A. (2012). Exploring compassion: A meta-analysis of the association between self-compassion and psychopathology. Clinical Psychology Review, 32(6), 545–552.
- Akın, Ü., Akın, A., & Abacı, R. (2007). Öz-Duyarlık Ölçeği: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 33, 1–10.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Özşefkat ve bilinçli farkındalık pratiklerinin bir danışan için uygunluğu, danışanın klinik durumu ve öyküsü değerlendirilerek belirlenir.
