Gelişimsel Dil ve Konuşma Bozukluğu: Değerlendirme ve Terapi Sertifika Programı
Dil gelişimindeki sapmaların belirlenmesi, kapsamlı değerlendirme ve alıcı-ifade edici dil uygulamaları
Gelişimsel dil bozukluğu (GDB; İng. developmental language disorder, DLD), uluslararası CATALISE uzlaşı çalışmasında, günlük yaşamda işlevsel bozulmaya yol açan ve bilinen biyomedikal bir nedeni olmayan dil bozukluğu için önerilen terimdir [1]. Randomize çalışmaların meta-analizi, dil ve konuşma terapisinin ifade edici fonoloji ve sözcük dağarcığı güçlüklerinde yararlı olduğunu göstermektedir [3]. Bu sertifika programı Dr. Öğr. Üyesi Selim Ünsal tarafından üç gün hâlinde video olarak verilir. Katılımcılar normal dil gelişiminden sapmaların belirlenmesi, kapsamlı değerlendirme, alıcı ve ifade edici dil uygulamaları ve terapiyi destekleyen motor etkinlikler üzerinde çalışacaktır.
Gelişimsel Dil Bozukluğu Nedir?
Çocukluk dönemi dil güçlüklerinin tanımlanması ve adlandırılmasında meslekler ve ülkeler arasında uzun süre uzlaşı sağlanamamıştır. CATALISE çalışması bu sorunu iki aşamalı, çok uluslu ve çok disiplinli bir Delphi süreciyle ele almıştır: ilk aşama çocukların hangi durumlarda uzman değerlendirmesine yönlendirileceğini ve nasıl değerlendirileceğini [2], ikinci aşama terminolojiyi [1] konu alır.
CATALISE terminolojisi
| Terim | Kullanım |
|---|---|
| Dil bozukluğu | Günlük yaşamda işlevsel bozulmaya yol açan dil güçlükleri profili |
| Gelişimsel dil bozukluğu | Bilinen biyomedikal bir nedeni olmayan dil bozukluğu; nörobiyolojik ya da çevresel risk etkenlerinin varlığı bu tanıyı dışlamaz |
| X ile ilişkili dil bozukluğu | Dil bozukluğunun bilinen biyomedikal bir durumla birlikte görüldüğü durumlar |
Bu ayrım, eğitimin ilk bölümünde ele alınan zihinsel yetersizlik, öğrenme bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğunun dil gelişimine etkileriyle birlikte değerlendirilir. Klinik açıdan amaç, dil güçlüğünün profilini ve işlevsel etkisini belirleyip terapi hedeflerini bu profile göre seçmektir.
Klinik Süreç: Değerlendirme ve Terapi
Değerlendirme
Değerlendirme; normal dil, işitme ve konuşma gelişiminin sapmalardan ayırt edilmesini, söz öncesi ve sözel dönemde dilin bileşenlerinin ve gelişim aşamalarının çözümlenmesini ve alıcı ve ifade edici dil becerilerinin kapsamlı olarak incelenmesini içerir. Eşlik eden durumların ve risk etkenlerinin belirlenmesi, terminolojinin doğru kullanımı ve hedef seçimi için gereklidir [1].
Terapi
Programda terapi uygulamaları üç alanda ele alınır:
| Alan | Çalışılan beceriler |
|---|---|
| Alıcı dil | Dinleme ve dikkati yöneltme, jest ve mimik kullanımı, basit yönergeleri izleme, işitsel ve görsel algı, sözcük-nesne eşleme, sözcük ekleri, öykü ve olay anlama |
| İfade edici dil | İletişimde sıra alma, nesneleri adlandırma, cümle kurma, karşılıklı konuşma stratejileri, soru sorma ve sorulara uygun yanıt verme |
| Motor destek | Dil terapisini destekleyen kaba ve ince motor etkinlikler; etkinliklerin günlük yaşam aktivitelerine yerleştirilmesi |
Cochrane meta-analizinde grup terapisi ve bireysel terapi benzer sonuçlar vermiş, terapide dil gelişimi tipik akranların yer alması olumlu etki göstermiştir [3].
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Bishop vd., 2016, PLOS ONE [2] | CATALISE 1. aşama, Delphi; 10 disiplinden, 6 ülkeden 59 uzman | İkinci turda 27 ifadenin 24'ünde en az %80 uzlaşı sağlandı. Uzman değerlendirmesine yönlendirme, değerlendirme ve eşlik eden durumlar üzerine 27 uzlaşı ifadesi oluşturuldu. |
| Bishop vd., 2017, J Child Psychol Psychiatry [1] | CATALISE 2. aşama, Delphi; 57 uzman | İki turda 21 ifadenin 19'unda en az %78 uzlaşı; 12 son uzlaşı ifadesi. "Gelişimsel dil bozukluğu" terimi, bilinen biyomedikal nedeni olmayan dil bozukluğu için önerildi. |
| Law, Garrett ve Nye, 2003, Cochrane [3] | Sistematik derleme ve meta-analiz, 25 RKÇ, birincil dil ve konuşma gecikmesi ya da bozukluğu | İfade edici fonolojide SMD 0,44, ifade edici sözcük dağarcığında SMD 0,89. |
| Norbury vd., 2016, J Child Psychol Psychiatry [4] | Toplum temelli tarama, İngiltere (Surrey); okula başlama sınıfındaki 7.267 çocuk tarandı, tabakalı alt örneklemdeki 529 çocuk kapsamlı olarak değerlendirildi | Ağırlıklandırılmış yaygınlık: dil bozukluğu yaklaşık %9,9; bilinen bir nedeni olmayan dil bozukluğu yaklaşık %7,6; zihinsel yetersizlik ya da tıbbi bir tanıyla ilişkili dil bozukluğu yaklaşık %2,3. Dil bozukluğu olan çocuklarda sosyal, duygusal ve davranışsal güçlükler daha sıktı; çoğu beklenen akademik ilerlemeyi gösteremedi. Sözel olmayan zekâsı ortalama ve ortalamanın altı düzeyde olan çocuklar dil güçlüğünün şiddeti, davranış ve akademik başarı açısından farklılaşmadı. |
Temel Kazanımlar
- Normal dil, işitme ve konuşma gelişimini sapmalardan ayırt edebileceksiniz.
- Gelişimsel dil bozukluğu ile zihinsel yetersizlik, öğrenme bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğu arasındaki ilişkiyi CATALISE terminolojisiyle açıklayabileceksiniz.
- Söz öncesi ve sözel dönemde dilin bileşenlerini ve gelişim aşamalarını çözümleyebileceksiniz.
- Alıcı ve ifade edici dil becerilerini kapsayan bir dil ve konuşma değerlendirmesi yapabileceksiniz.
- Dinleme, yönerge izleme, sözcük-nesne eşleme ve öykü anlama gibi alıcı dil uygulamalarını planlayabileceksiniz.
- Adlandırma, cümle kurma, sıra alma ve soru-yanıt gibi ifade edici dil uygulamalarını yürütebileceksiniz.
- Dil terapisini destekleyen kaba ve ince motor etkinlikleri günlük yaşam aktivitelerine yerleştirebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Program üç günlük video derslerden oluşur; konular dört başlık altında işlenir.
Giriş ve temeller
- Normal dil, işitme ve konuşma gelişimi ile sapmaların çözümlenmesi
- Zihinsel yetersizlik, öğrenme bozuklukları ve otizm spektrum bozukluğunun dil gelişimine etkisi
- Söz öncesi ve sözel dönemde dilin bileşenleri
- Kapsamlı değerlendirme süreçleri
Alıcı dil uygulamaları
- Dinleme ve dikkati yöneltme
- Jest ve mimiklerin kullanımı
- Basit yönergelerin izlenmesi
- İşitsel ve görsel algı çalışmaları
- Sözcük-nesne eşlemeleri ve sözcük ekleri
- Öykü ve olay anlama çalışmaları
İfade edici dil uygulamaları
- İletişimde sıra alma
- Nesneleri adlandırma
- Cümle kurma yapıları
- Karşılıklı konuşma stratejileri
- Soru sorma ve sorulara uygun yanıt verme
Motor becerilerle destekleme
- Dil terapisini destekleyen kaba ve ince motor etkinlikler
- Günlük yaşam aktivitelerine entegrasyon
Kimlere Yönelik?
Program, dil gelişiminde güçlük yaşayan çocuklarla çalışan uzmanlara yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri
- Dil ve konuşma terapisi öğrencileri
Eğitmen Hakkında
Dr. Öğr. Üyesi Selim Ünsal dil ve konuşma terapistidir. Doktorasını Turgut Özal Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Anabilim Dalı'nda, Meniere hastalığının periferik ve santral vestibüler sisteme etkilerini inceleyen teziyle tamamlamıştır [5]. İstinye, İstanbul Atlas ve Avrasya Üniversitelerinde görev almış olup İzmir Tınaztepe Üniversitesi Dil ve Konuşma Terapisi Bölümü'nde çalışmaktadır. Temel odyolojinin yanı sıra ses, yutma ve edinilmiş dil bozuklukları üzerinde çalışmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Sözel olmayan zekâ puanı düşük sınırda olan bir çocuğa GDB tanısı konabilir mi?
CATALISE uzlaşısına göre GDB tanısı için sözel ve sözel olmayan beceriler arasında bir fark aranmaz [1, 4]. Belirleyici olan, dil güçlüğünün işlevsel etkisi ve bilinen biyomedikal bir nedenin bulunup bulunmamasıdır.
DEHB tanısı olan bir çocukta GDB tanısı konabilir mi?
Evet. CATALISE, GDB'nin DEHB gibi diğer nörogelişimsel bozukluklarla birlikte görülebileceğini belirtir [1].
Ebeveynin uyguladığı terapi, klinisyenin uyguladığı terapi kadar etkili midir?
Cochrane meta-analizinde eğitim almış ebeveynlerin uyguladığı terapi, klinisyenin uyguladığı terapiyle benzer sonuçlar vermiştir [3].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim Türkçedir.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Bishop, D. V. M., Snowling, M. J., Thompson, P. A., Greenhalgh, T., & the CATALISE-2 consortium. (2017). Phase 2 of CATALISE: A multinational and multidisciplinary Delphi consensus study of problems with language development: Terminology. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 58(10), 1068–1080.
- Bishop, D. V. M., Snowling, M. J., Thompson, P. A., Greenhalgh, T., & the CATALISE consortium. (2016). CATALISE: A multinational and multidisciplinary Delphi consensus study. Identifying language impairments in children. PLOS ONE, 11(7), e0158753.
- Law, J., Garrett, Z., & Nye, C. (2003). Speech and language therapy interventions for children with primary speech and language delay or disorder. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2003(3), CD004110.
- Norbury, C. F., Gooch, D., Wray, C., Baird, G., Charman, T., Simonoff, E., Vamvakas, G., & Pickles, A. (2016). The impact of nonverbal ability on prevalence and clinical presentation of language disorder: Evidence from a population study. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 57(11), 1247–1257.
- Ünsal, S. (2016). Meniere hastalığının periferik ve santral vestibüler sisteme etkilerinin değerlendirilmesi [Doktora tezi, Turgut Özal Üniversitesi]. YÖK Açık Bilim.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bir çocuk için uygun değerlendirme ve terapi planı, çocuğun ve ailenin özellikleri değerlendirilerek dil ve konuşma terapisti tarafından belirlenir.
