Tinnitus (Kulak Çınlaması): Değerlendirme ve Terapi Sertifika Programı
Tinnitusun nedenleri, odyolojik değerlendirmesi ve klinik kılavuzlar ışığında yönetimi
Tinnitus, dışarıda bir ses kaynağı olmaksızın çınlama, vızıltı, uğultu ya da tıkırtı gibi seslerin algılanmasıdır. Yetişkinlerde yaygınlığı yaklaşık %14 olarak tahmin edilmektedir; şiddetli tinnitus yetişkinlerin yaklaşık %2'sini etkiler [1]. Amerikan Kulak Burun Boğaz Akademisi (AAO-HNSF) ve İngiltere Ulusal Sağlık ve Bakım Mükemmelliyeti Enstitüsü (NICE) kılavuzları, tinnitusun değerlendirilmesinde odyolojik muayeneyi ve tinnitusun kişi üzerindeki etkisinin belirlenmesini merkeze alır; yönetimde ise en güçlü kanıt bilişsel davranışçı terapiye aittir [2–4]. Bu sertifika programı Dr. Öğr. Üyesi Selim Ünsal tarafından video olarak verilir. Katılımcılar tinnitusun tanımı ve nedenleri, değerlendirme yöntemleri, terapi yaklaşımları, vaka örnekleri ve hasta danışmanlığı üzerinde çalışacaktır.
Tinnitus Nedir?
Tinnitus sürekli ya da aralıklı, geçici ya da kalıcı olabilir. Olası nedenleri arasında işitme kaybı ve iç kulak hasarı, iç ve orta kulak hastalıkları, bazı ilaçların yan etkileri, yüksek sese maruz kalma, stres ve kaygı sayılır. Klinik açıdan belirleyici olan, tinnitusun kişinin yaşamını ne ölçüde etkilediğidir: AAO-HNSF kılavuzu klinisyenlerin rahatsız edici (bothersome) tinnitusu rahatsız edici olmayan tinnitustan ayırt etmesini güçlü öneri olarak belirtir [2]. Jarach ve arkadaşlarının meta-analizinde herhangi bir tinnitusun yetişkinlerdeki havuzlanmış yaygınlığı %14,4, kronik tinnitusun %9,8, şiddetli tinnitusun %2,3 bulunmuştur [1].
Klinik Süreç: Değerlendirme ve Yönetim
Değerlendirme
Değerlendirme; başlangıç zamanı, süre, sesin niteliği ve tetikleyicileri içeren öykü, kulak burun boğaz uzmanının kulak, baş ve boyun muayenesi, odyometrik testler ve gerektiğinde görüntüleme ile diğer tetkikleri kapsar. Kılavuzların önerileri şöyle özetlenebilir:
| Konu | Kılavuz önerisi |
|---|---|
| Odyolojik muayene | Tek taraflı, işitme güçlüğüyle birlikte ya da 6 aydan uzun süren tinnitusta hızlı ve kapsamlı odyolojik muayene (AAO-HNSF) [2]; tinnitusu olan herkese odyolojik değerlendirme (NICE) [3] |
| Etki ve süre | Rahatsız edici ve rahatsız edici olmayan tinnitusun, yeni başlayan ve süreğen tinnitusun ayırt edilmesi [2] |
| Ölçekler | Yetişkinlerde Tinnitus Functional Index (TFI); ileri psikolojik değerlendirme için Tinnitus Questionnaire (TQ) ya da mini-TQ; uyku sorunu varsa Uykusuzluk Şiddet İndeksi [3] |
| Görüntüleme | Nörolojik, otolojik ya da baş-boyun bulgusu olan pulsatil olmayan tinnitusta iç kulak yolu MR'ı; tek taraflı ya da asimetrik tinnitusta MR düşünülmesi; bulgusu olmayan simetrik tinnitusta görüntüleme yapılmaması; pulsatil tinnituste görüntüleme [3] |
| Önerilmeyen testler | Akustik refleks ve rahatsızlık eşiği testleri; başka bulgu yoksa otoakustik emisyon; perde ve şiddet eşleştirme gibi psikoakustik testler [3] |
Yönetim
Tedavi altta yatan nedene ve kişinin gereksinimlerine göre belirlenir ve genellikle birkaç yaklaşım birlikte kullanılır. AAO-HNSF kılavuzu süreğen, rahatsız edici tinnitusu olan hastalara yönetim seçenekleri hakkında bilgi verilmesini, işitme kaybı olanlarda işitme cihazı değerlendirmesini ve bilişsel davranışçı terapiyi (BDT) önerir; ses terapisini ise seçenek olarak tanımlar [2]. NICE, tinnitusla ilişkili sıkıntı yaşayan yetişkinler için kademeli bir psikolojik destek modeli önerir: önce dijital BDT, ardından grup temelli BDT, bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi ya da kabul ve kararlılık terapisi, son olarak bireysel BDT. Aynı kılavuz, işitme kaybı iletişimi etkileyen kişilere işitme cihazı önerir, işitme kaybı olmayanlara amplifikasyon önermez ve betahistin kullanılmamasını belirtir [3].
İlk temasta kişiye tinnitusun yaygın olduğu, kendiliğinden geçebileceği, çoğunlukla altta yatan başka bir fiziksel sorunla ilişkili olmadığı ve yönetilebileceği anlatılır. Tinnitusun ne olduğu, onu neyin kötüleştirdiği, güvenli dinleme, uyku üzerindeki etkisi, kendi kendine başa çıkma stratejileri ve destek grupları hakkında bilgi her aşamada sürdürülür [3].
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Tunkel vd., 2014, Otolaryngol Head Neck Surg [2] | AAO-HNSF klinik uygulama kılavuzu | Süreğen, rahatsız edici tinnitusta BDT önerildi (A düzeyi kanıt). Ses terapisi seçenek olarak tanımlandı (B düzeyi). |
| NICE, 2020, NG155 [3] | Ulusal klinik kılavuz | Kademeli psikolojik destek modeli önerildi. |
| Fuller vd., 2020, Cochrane [4] | Sistematik derleme, 28 çalışma, 2.733 katılımcı | Bekleme listesine göre BDT tinnitusun yaşam kalitesine etkisini azalttı: SMD −0,56 (THI'da yaklaşık 10,9 puan; minimal klinik önemli fark 7). Odyolojik bakıma göre THI'da 5,65 puan fark. |
| Cima vd., 2012, Lancet [5] | RKÇ, 492 hasta, 12 ay izlem | BDT temelli, ses odaklı tinnitus yeniden eğitim terapisi (TRT) öğelerini de içeren uzman bakımı olağan bakıma göre sağlıkla ilişkili yaşam kalitesini (d = 0,24) ve tinnitus şiddetini (TQ'da −8,06 puan; d = 0,43) daha fazla iyileştirdi. |
| Jarach vd., 2022, JAMA Neurol [1] | Sistematik derleme ve meta-analiz, 113 makale | Yetişkinlerde tinnitus yaygınlığı %14,4 (çalışmalar arasında %4,1–%37,2); şiddetli tinnitus %2,3. |
Temel Kazanımlar
- Tinnitusun tanımını, sınıflandırmasını ve olası nedenlerini açıklayabileceksiniz.
- Tinnitus öyküsünü başlangıç, süre, ses niteliği ve tetikleyiciler açısından yapılandırılmış biçimde alabileceksiniz.
- Odyometrik değerlendirmeyi planlayabilecek ve tinnitusun kişi üzerindeki etkisini TFI ve TQ gibi ölçeklerle belirleyebileceksiniz.
- Görüntüleme ve kulak burun boğaz değerlendirmesi için yönlendirme gerektiren durumları kılavuz önerilerine göre tanıyabileceksiniz.
- BDT, ses terapisi, amplifikasyon ve TRT'yi kılavuz önerileri ışığında değerlendirerek yönetim planı oluşturabileceksiniz.
- Hastaya ve ailesine tinnitusun doğası ve başa çıkma stratejileri hakkında danışmanlık verebileceksiniz.
- Vaka örnekleri üzerinden tedavide karşılaşılan güçlükleri çözümleyebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
Tanım ve nedenler
- Temel kavramlar ve sınıflandırma; tinnitus seslerinin türleri
- İşitme kaybı ve kulak hasarı, iç ve orta kulak hastalıkları
- İlaç yan etkileri, yüksek sese maruz kalma, stres ve kaygı
Değerlendirme yöntemleri
- Tıbbi öykü: başlangıç zamanı, süre, sesin niteliği, tetikleyiciler
- Kulak burun boğaz muayenesi: kulak, baş ve boyun
- Odyometri ve diğer işitme testleri
- Görüntüleme (MR, BT) ve diğer tetkikler
Terapi yaklaşımları
- Tinnitus yönetiminde kullanılan terapi yöntemleri
- Yaklaşımların bir arada kullanılması
Vaka çalışmaları
- Gerçek vakalar üzerinden tedavideki güçlükler
Hasta eğitimi ve danışmanlık
- Hastaya ve ailesine destek
- Yaşam kalitesini iyileştirme stratejileri
Kimlere Yönelik?
Program yalnızca odyoloji alanındaki uzman ve öğrencilere yöneliktir.
- Odyologlar
- Odyoloji 3. ve 4. sınıf öğrencileri
Eğitmen Hakkında
Dr. Öğr. Üyesi Selim Ünsal dil ve konuşma terapistidir. Doktorasını Turgut Özal Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Odyoloji ve Konuşma Bozuklukları Anabilim Dalı'nda, Meniere hastalığının periferik ve santral vestibüler sisteme etkilerini inceleyen teziyle tamamlamıştır [6]. İstinye, İstanbul Atlas ve Avrasya Üniversitelerinde görev almış olup İzmir Tınaztepe Üniversitesi Dil ve Konuşma Terapisi Bölümü'nde çalışmaktadır. Temel odyolojinin yanı sıra ses, yutma ve edinilmiş dil bozuklukları üzerinde çalışmaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Perde ve şiddet eşleştirme testleri rutin değerlendirmede yer almalı mı?
NICE, perde ve şiddet eşleştirme gibi psikoakustik testlerin tinnitus değerlendirmesinde rutin olarak yapılmamasını önerir; tinnitusun etkisinin TFI gibi ölçeklerle belirlenmesini önerir [3].
BDT'yi odyolog mu uygular?
NICE kademeli modelinde dijital, grup ve bireysel tinnitus BDT'sinin psikologlar tarafından sağlanmasını öngörür [3]. Aynı kılavuz odyolojik değerlendirmeyi, bilgilendirmeyi, gerektiğinde amplifikasyonu ve her aşamada tinnitus desteğini önerir [3].
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim Türkçedir.
- Eğitim DİLGEM tarafından iptal edilmedikçe ya da tarihleri ertelenmedikçe ücret iadesi yapılmaz.
Kaynaklar
- Jarach, C. M., Lugo, A., Scala, M., van den Brandt, P. A., Cederroth, C. R., Odone, A., Garavello, W., Schlee, W., Langguth, B., & Gallus, S. (2022). Global prevalence and incidence of tinnitus: A systematic review and meta-analysis. JAMA Neurology, 79(9), 888–900.
- Tunkel, D. E., Bauer, C. A., Sun, G. H., Rosenfeld, R. M., Chandrasekhar, S. S., Cunningham, E. R., Jr., vd. (2014). Clinical practice guideline: Tinnitus. Otolaryngology–Head and Neck Surgery, 151(2 Suppl), S1–S40.
- National Institute for Health and Care Excellence. (2020). Tinnitus: Assessment and management (NICE guideline NG155). https://www.nice.org.uk/guidance/ng155
- Fuller, T., Cima, R., Langguth, B., Mazurek, B., Vlaeyen, J. W. S., & Hoare, D. J. (2020). Cognitive behavioural therapy for tinnitus. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020(1), CD012614.
- Cima, R. F. F., Maes, I. H., Joore, M. A., Scheyen, D. J. W. M., El Refaie, A., Baguley, D. M., Anteunis, L. J. C., van Breukelen, G. J. P., & Vlaeyen, J. W. S. (2012). Specialised treatment based on cognitive behaviour therapy versus usual care for tinnitus: A randomised controlled trial. The Lancet, 379(9830), 1951–1959.
- Ünsal, S. (2016). Meniere hastalığının periferik ve santral vestibüler sisteme etkilerinin değerlendirilmesi [Doktora tezi, Turgut Özal Üniversitesi]. YÖK Açık Bilim.
Araştırma bulguları ve kılavuz önerileri klinik kararın yerine geçmez. Değerlendirme ve yönetim planı, kişinin bulguları ve gereksinimleri dikkate alınarak ilgili uzmanlarca belirlenir.
