Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisine Giriş
Tanım, nedenler, tanı süreci, erken belirtiler, eşlik eden güçlükler ve terapide aileyle iş birliği
Çocukluk çağı konuşma apraksisi (ÇÇKA; İng. childhood apraxia of speech, CAS), konuşma hareketlerinin planlanmasını etkileyen ve hem ailelerin hem de alana yeni giren uzmanların en çok soru sorduğu konuşma bozukluklarından biridir. Bu giriş semineri, Apraxia Kids'in eski Programlar Başkan Yardımcısı, dil ve konuşma terapisti David W. Hammer ile kurumun eski Eğitim Direktörü ve ÇÇKA'lı iki çocuğun annesi Kathy Hennessy tarafından sohbet biçiminde verilmektedir. Bir ÇÇKA uzmanı ile bir ebeveynin karşılıklı konuşması, bozukluğun tanımını, tanı sürecini, erken belirtileri ve terapide neyin işe yaradığını klinik ve aile bakışıyla birlikte ele alır. Seminerde yer alan terapi videoları, bu motor konuşma bozukluğunun değerlendirilmesinde ve terapisinde karşılaşılan güçlükleri gösterir.
ÇÇKA Nedir?
Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA), ÇÇKA'yı konuşmanın altında yatan hareketlerin kesinliğinin ve tutarlılığının nöromüsküler bir bozukluk olmaksızın etkilendiği, nörolojik kökenli bir çocukluk dönemi konuşma sesi bozukluğu olarak tanımlar [1]. David W. Hammer, bu tanımı hazırlayan ASHA geçici komitesinin üyelerindendir ve seminerde tanımı aileye anlatılabilecek bir dile çevirir: Güçlük kas zayıflığından kaynaklanmaz, konuşma hareketlerinin motor planlamasındadır.
Seminer, tek bir sözcüğün söylenmesi için gereken hareket dizisini adım adım çözümleyerek başlar. Ardından izleyicinin de deneyebileceği bir parmak hareketi gösterimiyle, yeni bir motor planı kurmanın nasıl bir deneyim olduğu ve aynı ipucunun her çocukta neden aynı sonucu vermediği gösterilir. ÇÇKA'nın yaygınlığına ilişkin tahminler bin çocukta bir ile iki arasındadır [2]; seminerde bu tahminlerin, tanıya özgü belirteçlerin yokluğu nedeniyle neden kesin olmadığı da açıklanır.
Tanı Süreci ve Erken Belirtiler
ÇÇKA tanısı klinik gözleme dayanır; tanıyı doğrulayan bir genetik test ya da görüntüleme yöntemi yoktur. Seminerde tanıyı kimin koyacağı, küçük yaştaki çocuklarda tanının hangi koşullarda konulabileceği ve kesin karar verilemediğinde kullanılan ÇÇKA şüphesi terimi ele alınır. Konuşmacılar şu erken göstergeler üzerinde durur:
- Babıldama: babıldamanın az olması ya da ünsüz çeşitliliğinin sınırlı kalması. Sonradan ÇÇKA tanısı alan çocukların bebeklik videolarını inceleyen çalışmalar bu göstergeyi desteklemektedir [3, 4].
- Sözcük kaybı: edinilen sözcüklerin sonradan kullanılmaması ve bunun tipik gelişimdeki geçici sözcüklerden ayırt edilmesi.
- Oral arama davranışı: çocuğun sese başlayabilmek için ağız pozisyonunu araması.
- Ünlü bozulmaları: anlaşılırlığa ve ileride okuryazarlığa etkisi.
- Tutarsızlık: aynı sözcüğün farklı biçimlerde üretilmesi ve istenildiği anda konuşmada güçlük.
Çocuk doktorlarının ve öğretmenlerin erken yönlendirmedeki rolü ile aileye sorulabilecek tarama soruları da bu bölümde tartışılır.
Eşlik Eden Güçlükler
Seminerde yalnızca apraksi tanısı olan çocuk ile birden fazla tanısı olan çocuğun gelişim seyri, Kathy Hennessy'nin iki çocuğunun öyküsü üzerinden karşılaştırılır. Konuşmacıların aktardığı Mayo Clinic verileri sonradan yayımlanmıştır: ÇÇKA'lı 375 çocuğun kayıtlarının incelendiği çalışmada eş tanısı olmayan yalnızca bir çocuk bulunmuş, ifade edici dil bozukluğu çocukların %95'inden fazlasında görülmüştür [5]. Otizm ile ÇÇKA arasındaki ilişki, ayırıcı tanıda karşılaşılan durumlar ve eş tanıların prognoza etkisi de ele alınır.
Terapi ve Aileyle İş Birliği
ASHA'nın teknik raporu, ÇÇKA'da haftada üç ila beş bireysel seans önerir [1]. Seminerde bu yoğunluğun aileler ve kurumlar açısından getirdiği güçlükler, ÇÇKA şüphesi olan küçük çocuklarda yoğunluğun nasıl ayarlanabileceği ve terapi hedeflerinin eve taşınması konuşulur. Kathy Hennessy, hedef seslerin banyo, araba yolculuğu ve market alışverişi gibi günlük rutinlerde nasıl çalışıldığını kendi deneyiminden örneklerle anlatır. Balık yağı ve diyet gibi tamamlayıcı uygulamalara ilişkin sorulara verilecek yanıt, çocuğun hüsranının terapide motivasyona dönüştürülmesi, kardeşler ve ebeveynin kendine bakımı da seminerin konuları arasındadır.
Bilimsel Dayanak
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| ASHA, 2007 [1] | Teknik rapor (geçici komite) | ÇÇKA'nın tanımını ve tanıda öne çıkan özellikleri ortaya koydu; yoğun ve bireysel terapi önerdi. |
| Overby ve Caspari, 2015, J Commun Disord [3] | Geriye dönük ev videosu incelemesi, pilot çalışma | Sonradan ÇÇKA tanısı alan bebeklerin ses üretim miktarı ve ünsüz çeşitliliği, tipik gelişen bebeklerinkinden düşük bulundu. |
| Overby, Caspari ve Schreiber, 2019, J Speech Lang Hear Res [4] | Geriye dönük video analizi; ÇÇKA, konuşma sesi bozukluğu ve tipik gelişim grupları | ÇÇKA grubunu bebeklik ve erken çocuklukta diğer gruplardan ayıran ses üretim miktarı, ünsüz edinimi ve hece yapısı özellikleri tanımlandı. |
| Chenausky vd., 2023, J Speech Lang Hear Res [5] | Geriye dönük kayıt incelemesi, ÇÇKA'lı 375 çocuk | Çocuk başına ortalama 8,4 eş tanı bulundu; eş tanısı olmayan yalnızca bir çocuk vardı. |
Temel Kazanımlar
- ÇÇKA'nın ASHA tanımını ve motor planlama güçlüğünü aileye yalın bir dille açıklayabileceksiniz.
- Ailelerin nedenlere ilişkin sorularını ve suçluluk duygusunu güncel bilgiyle karşılayabileceksiniz.
- Tanıyı kimin, hangi yaşta koyabileceğini ve ÇÇKA şüphesi teriminin ne zaman kullanılacağını değerlendirebileceksiniz.
- Babıldama, sözcük kaybı, oral arama davranışı, ünlü bozulmaları ve tutarsızlık gibi erken göstergeleri tanıyabileceksiniz.
- Eş tanıların ve otizmin ÇÇKA ile ilişkisini ve prognoza etkisini aileyle paylaşabileceksiniz.
- Terapi yoğunluğu, ev çalışması ve tamamlayıcı uygulamalar konusunda aileye yol gösterebileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- İki yaşındaki iki çocuğun terapi videoları
- Konuşmanın motor planlaması: tek bir sözcüğün çözümlenmesi
- Yaygınlık ve insidans; ÇÇKA'ya ne yol açar?
- ASHA tanımı ve Apraxia Kids'in motor planlama şeması
- Motor planlama gösterimi ve ipuçlarının kişiye göre değişmesi
- Tanıyı kim koyar, kaç yaş fazla küçüktür, ÇÇKA şüphesi
- "Saf apraksi", eşlik eden güçlükler ve otizm
- Yönlendirme: çocuk doktorları, öğretmenler ve aile büyükleri
- Erken göstergeler
- Terapi yoğunluğu, ev çalışması ve tamamlayıcı uygulamalar
- Terapide ters gidebilecekler: motivasyon, hüsran, sözcük seçimi
- Ebeveynin kendine bakımı, kardeşler ve uzmanlarla iş birliği
Kimlere Yönelik?
Seminer giriş düzeyindedir ve ÇÇKA ile yeni karşılaşan uzmanlara ve ailelere yöneliktir.
- Dil ve konuşma terapistleri ile dil ve konuşma terapisi öğrencileri
- Özel eğitim öğretmenleri, okul öncesi öğretmenleri ve çocuk gelişimi uzmanları
- Psikologlar, ergoterapistler ve çocuklarla çalışan diğer uzmanlar
- ÇÇKA tanısı ya da şüphesi olan çocukların anne babaları ve yakınları
Eğitmenler Hakkında
David W. Hammer, MA, CCC-SLP, dil ve konuşma terapistidir. Pittsburgh Çocuk Hastanesi'nde 35 yıl çalışmış, ardından Apraxia Kids'te Programlar Başkan Yardımcısı olarak görev yapmıştır. ASHA'nın 2007'de yayımlanan ÇÇKA teknik raporunu hazırlayan geçici komitenin üyesidir [1].
Kathy Hennessy, Apraxia Kids'in eski Eğitim Direktörüdür. Bugün yetişkin olan iki çocuğu da ÇÇKA tanısı almıştır; seminerde tanı ve terapi sürecini ebeveyn bakışıyla aktarır.
Sık Sorulan Sorular
Seminer terapi tekniği öğretiyor mu?
Seminer bir giriş ve aile danışmanlığı kaynağıdır; DTTC ya da ReST gibi yaklaşımların uygulamasını öğretmez. Tedavi yaklaşımları için DİLGEM'deki "Çocukluk Çağı Konuşma Apraksisinde Tedavi Stratejileri ve Eş Tanılar" semineri bu seminerin devamı olarak izlenebilir.
Aileler de izleyebilir mi?
Evet. Seminer teknik terimleri açıklayarak ilerler ve konuşmacılardan biri ebeveyndir. Terapistler semineri danışan ailelerine kaynak olarak önerebilir.
Seminerdeki bilgiler Türkiye'deki uygulamaya uyuyor mu?
Tanım, erken göstergeler ve terapi ilkeleri evrenseldir. Erken müdahale ve okul hizmetlerine ilişkin bölümler Amerika Birleşik Devletleri'ndeki sistemi anlatır; videolardaki çalışma sözcükleri İngilizcedir ve altyazıda Türkçe karşılıklarıyla verilmiştir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Eğitim dili İngilizcedir; Türkçe altyazı seçeneği bulunmaktadır.
- Seminer tanı koyma ya da belirli bir terapi yöntemini uygulama yetkisi vermez.
Kaynaklar
- American Speech-Language-Hearing Association. (2007). Childhood apraxia of speech [Technical report]. https://www.asha.org/policy
- Shriberg, L. D., Aram, D. M., & Kwiatkowski, J. (1997). Developmental apraxia of speech: I. Descriptive and theoretical perspectives. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 40(2), 273–285.
- Overby, M., & Caspari, S. S. (2015). Volubility, consonant, and syllable characteristics in infants and toddlers later diagnosed with childhood apraxia of speech: A pilot study. Journal of Communication Disorders, 55, 44–62.
- Overby, M. S., Caspari, S. S., & Schreiber, J. (2019). Volubility, consonant emergence, and syllabic structure in infants and toddlers later diagnosed with childhood apraxia of speech, speech sound disorder, and typical development: A retrospective video analysis. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 62(6), 1657–1675.
- Chenausky, K. V., Baas, B., Stoeckel, R., Brown, T., Green, J. R., Runke, C., Schimmenti, L., & Clark, H. (2023). Comorbidity and severity in childhood apraxia of speech: A retrospective chart review. Journal of Speech, Language, and Hearing Research, 66(3), 791–803.
Seminer bilgilendirme amaçlıdır ve bireysel değerlendirmenin yerine geçmez. Tanı ve terapi kararları, çocuğu değerlendiren dil ve konuşma terapisti tarafından verilir.
