Nöropsikolojik Değerlendirmede Bellek Çeşitleri ve Bellek Bozuklukları
Bellek sistemleri, bellek süreçlerinin ölçülmesi ve bellek bozukluklarının ayırıcı tanısı, hasta örnekleriyle
Bellek tek bir yeti olarak işlemez; farklı beyin sistemlerine dayanan ve birbirinden ayrı bozulabilen bellek türlerinden oluşur. Bu ayrımın klinik temeli, belirli beyin bölgelerinde hasarı olan hastalarla yapılmış çalışmalara dayanır ve bellek yakınmasıyla gelen bir hastanın değerlendirilmesinde hangi sürecin bozulduğunu belirlemeyi mümkün kılar. Bu ücretsiz video seminerde Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi'nin (Öktem-SBST) geliştiricisi Prof. Dr. Öget Öktem Tanör, bellek sisteminin temel yapılarını, bellek türlerini ve bellek bozukluklarını kuramsal çerçevede ele almakta ve hasta örnekleri üzerinden klinik değerlendirmeyi anlatmaktadır. Katılımcılar bellek süreçlerinin işleyişi, bu süreçlerin nöropsikolojik testlerle ölçülmesi ve nörolojik ve psikiyatrik durumlarda görülen bellek bozukluklarının ayırt edilmesi üzerinde çalışacaktır.
Bellek Sistemleri ve Bellek Süreçleri
Nöropsikolojide bellek, hem içerik (ne hatırlanıyor) hem de süreç (bilgi nasıl kaydediliyor, saklanıyor ve geri getiriliyor) açısından ele alınır. Bilginin kısa süre zihinde tutulup işlendiği çalışma belleği ile kalıcı bilginin depolandığı uzun süreli bellek ayrılır; uzun süreli bellek de bilinçli olarak hatırlanabilen ve sözle aktarılabilen bildirimsel (açık) bellek ile beceriler, alışkanlıklar ve koşullanma gibi bilinçli hatırlama gerektirmeyen bildirimsel olmayan (örtük) bellek olarak sınıflanır [2, 3].
Bellek türleri
| Bellek türü | İçerik | Klinik örnek |
|---|---|---|
| Çalışma belleği | Bilginin kısa süre zihinde tutulması ve işlenmesi | Dikkat bozukluklarında ikincil bozulma |
| Epizodik bellek | Zamanı ve yeri belli kişisel olaylar | Medial temporal lob hasarında yeni bilgi öğrenememe |
| Semantik bellek | Genel bilgi, kavramlar, sözcük anlamları | Kavram ve sözcük bilgisinin aşamalı kaybı |
| İşlemleme (prosedürel) bellek | Motor ve bilişsel beceriler, alışkanlıklar | Amnezik hastalarda yeni beceri öğrenmenin korunabilmesi |
Klinik değerlendirmede aynı bellek yakınması farklı süreçlerden kaynaklanabilir: bilgi hiç kaydedilmemiş olabilir (kayıt ya da öğrenme bozukluğu), kaydedildiği hâlde korunamamış olabilir (unutma) ya da depolandığı hâlde geri getirilememiş olabilir (geri getirme bozukluğu). Bu ayrım, serbest hatırlama ile ipucu ve tanıma koşullarındaki performansın karşılaştırılmasıyla yapılır ve ayırıcı tanıda belirleyicidir.
Klinik Değerlendirme: Bellek Bozukluklarının Ayırıcı Tanısı
Bellek yakınmasıyla gelen bir hastada değerlendirme, bozulmanın birincil bir bellek sorunu mu, yoksa dikkat, motivasyon ya da duygudurum gibi başka bir etkene ikincil mi olduğunun belirlenmesiyle başlar. Seminerde bellek süreçlerinin nöropsikolojik testlerle ölçülmesi ve nörolojik ve psikiyatrik durumlarda görülen bellek bozukluklarının ayırt edilmesi hasta örnekleri üzerinden işlenir. Türkiye'de sözel bellek süreçlerinin ayrıntılı değerlendirmesinde kullanılan araçlardan biri eğitmenin geliştirdiği Öktem-SBST'dir.
Bilimsel Dayanak
Bellek sistemlerinin ayrımı, hasta çalışmaları ve bu çalışmalara dayanan kuramsal modellerle kurulmuştur; bellek bozukluklarına yönelik müdahaleler ise sistematik derlemelerle incelenmiştir:
| Çalışma | Tasarım | Bulgu |
|---|---|---|
| Scoville ve Milner, 1957, J Neurol Neurosurg Psychiatry [1] | Vaka serisi; bilateral medial temporal lob cerrahisi geçiren hastalar (H.M. dahil) | İki yanlı hipokampus lezyonlarından sonra yakın bellek kaybı tanımlandı; bellek bozukluklarının nöroanatomik temelini gösteren klasik çalışmadır. |
| Baddeley, 2000, Trends Cogn Sci [2] | Kuramsal derleme | Çalışma belleği modeline, çalışma belleği ile uzun süreli bellek arasında bağlantı kuran epizodik tampon bileşeninin eklenmesi önerildi. |
| Squire, 2004, Neurobiol Learn Mem [3] | Kuramsal derleme | Beyindeki bellek sistemlerinin tarihsel gelişimi ve güncel sınıflaması: bildirimsel (olgular ve olaylar) ve bildirimsel olmayan (beceriler, alışkanlıklar, koşullanma) bellek ayrımı. |
| das Nair vd., 2016, Cochrane [4] | Sistematik derleme, 13 RKÇ, 514 katılımcı, inme sonrası bellek bozukluğu | Bellek rehabilitasyonu kısa dönemde öznel bellek bildirimlerini iyileştirdi (SMD 0,36). |
Temel Kazanımlar
- Bellek sisteminin temel yapılarını ve bellek türleri arasındaki ayrımları açıklayabileceksiniz.
- Çalışma belleği, epizodik, semantik ve işlemleme belleğinin klinik olarak nasıl bozulabildiğini örneklerle tanımlayabileceksiniz.
- Kayıt, saklama ve geri getirme süreçlerindeki bozulmaları test bulguları üzerinden ayırt edebileceksiniz.
- Bellek süreçlerinin nöropsikolojik testlerle nasıl ölçüldüğünü açıklayabileceksiniz.
- Birincil bellek bozukluğunu dikkat ya da duygudurum sorunlarına ikincil bellek yakınmalarından ayırt edebileceksiniz.
- Nörolojik ve psikiyatrik durumlarda görülen bellek bozukluklarını hasta örnekleri üzerinden karşılaştırabileceksiniz.
Eğitim İçeriği
- Bellek sisteminin temel yapıları
- Bellek türleri
- Bellek sistemlerinde ortaya çıkan bozukluklar
- Bellek süreçlerinin işleyişi
- Bellek süreçlerinin nöropsikolojik testlerle ölçülmesi
- Nörolojik ve psikiyatrik durumlarda bellek bozukluklarının ayırıcı tanısı
- Hasta örnekleriyle klinik değerlendirme
Kimlere Yönelik?
Seminer, nöropsikolojik değerlendirme yapan ya da bu alanda çalışmak isteyen uzmanlara ve öğrencilere yöneliktir.
- Klinik psikologlar
- Nöropsikologlar
- Psikoloji öğrencileri
- Nöropsikolojik değerlendirmeyle ilgilenen sağlık profesyonelleri
Eğitmen Hakkında
Prof. Dr. Öget Öktem Tanör, 1981'de Tıp Bilimleri Doktorası derecesini almış, 1993'te doçent, 2000'de profesör olmuştur. İstanbul Tıp Fakültesi Nöroloji Anabilim Dalı'nda Klinik Nöropsikoloji Laboratuvarı'nı kurmuş ve Türkiye'de sözel bellek süreçlerinin değerlendirilmesinde kullanılan Öktem Sözel Bellek Süreçleri Testi'ni (Öktem-SBST) geliştirmiştir. 2008'de Türk Nöropsikoloji Derneği'ni kurmuş ve 15 yıl başkanlığını yürütmüştür. Antalya AKEV Üniversitesi Psikoloji Bölümü'nde öğretim üyesidir.
Sık Sorulan Sorular
Bellek rehabilitasyonu hangi yaklaşımları kapsar?
Bellek rehabilitasyonu ya kaybedilen bellek becerilerini yeniden kazandırmayı ya da hastaya telafi edici stratejiler (dış bellek destekleri, günlük yaşamın düzenlenmesi gibi) öğretmeyi amaçlar [4]. Hangi yaklaşımın seçileceği, değerlendirmede belirlenen bozulma profiline göre belirlenir.
Çalışma belleği sorunu uzun süreli bellek bozukluğundan nasıl ayrılır?
Çalışma belleği, bilginin kısa süre zihinde tutulup işlendiği sınırlı kapasiteli bir sistemdir ve uzun süreli bellekle etkileşim içinde çalışır [2]. Çalışma belleği zayıf olan bir hasta bilgiyi kayda geçirmekte zorlanabilir ve bu durum uzun süreli bellek bozukluğu gibi görünebilir; ayrım, anlık tekrar ile gecikmeli hatırlama ve tanıma performansının karşılaştırılmasıyla yapılır.
Nöropsikolojik değerlendirmenin genel çerçevesini ele alan bir seminer var mı?
Prof. Dr. Öget Öktem Tanör'ün Nöropsikolojik Değerlendirme ve İlgili Test Örnekleri semineri, bellek dahil altı bilişsel işlev alanını ve kullanılan test örneklerini bir arada ele alır. Eğitmenin Dil İşlevi ve Bozulmaları ve Demans Nedir? seminerleri de ücretsiz olarak izlenebilir.
Önemli Notlar ve Uyarılar
- Eğitim Vimeo üzerinden video olarak izlenir.
- Seminer ücretsizdir.
- Seminer, bellek testlerinin uygulayıcı eğitimi kapsamında yer almaz; testlerin uygulanması ve puanlanması için ilgili testin el kitabı ve Türkiye normları gerekir.
Kaynaklar
- Scoville, W. B., & Milner, B. (1957). Loss of recent memory after bilateral hippocampal lesions. Journal of Neurology, Neurosurgery & Psychiatry, 20(1), 11–21.
- Baddeley, A. (2000). The episodic buffer: A new component of working memory? Trends in Cognitive Sciences, 4(11), 417–423.
- Squire, L. R. (2004). Memory systems of the brain: A brief history and current perspective. Neurobiology of Learning and Memory, 82(3), 171–177.
- das Nair, R., Cogger, H., Worthington, E., & Lincoln, N. B. (2016). Cognitive rehabilitation for memory deficits after stroke. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2016(9), CD002293.
Araştırma bulguları klinik kararın yerine geçmez. Bellek yakınmasıyla gelen bir hastanın değerlendirmesi, hastanın öyküsü ve nörolojik muayenesiyle birlikte yorumlanır.
